Η ορθορεξία είναι ένας όρος που περιγράφει μια ανθυγιεινή εμμονή με την κατανάλωση τροφών που ο ίδιος ο άνθρωπος θεωρεί υγιεινές. Αρχικά μπορεί να μοιάζει με θετική επιδίωξη, μια προσπάθεια για καλύτερη διατροφή, όμως μπορεί να έχει σοβαρές συνέπειες τόσο για τη σωματική όσο και για την ψυχική υγεία. Σε αντίθεση με άλλες διατροφικές διαταραχές, όπως η νευρική ανορεξία ή η νευρική βουλιμία, η ορθορεξία εστιάζει περισσότερο στην ποιότητα της τροφής παρά στην ποσότητα. Ωστόσο, αυτή η αναζήτηση της «αγνής» και «καθαρής» διατροφής μπορεί να ξεφύγει από τον έλεγχο και να επηρεάσει σοβαρά τη ζωή του ανθρώπου.
Τι είναι η ορθορεξία;
Ο όρος νευρική ορθορεξία (orthorexia nervosa), ή απλώς ορθορεξία, χρησιμοποιήθηκε για πρώτη φορά από τον Dr. Steven Bratman το 1997. Χαρακτηρίζεται από μια συντριπτική προσήλωση στο να τρώει κανείς μόνο τροφές που θεωρούνται υγιεινές. Αυτό περιλαμβάνει έντονη εστίαση στην «καθαρότητα» της τροφής και συχνά την αποφυγή τροφών που θεωρούνται επεξεργασμένες, τεχνητές ή ότι περιέχουν πρόσθετα. Οι άνθρωποι με ορθορεξία συχνά νιώθουν ηθικά ανώτεροι από τους άλλους εξαιτίας των διατροφικών τους επιλογών και μπορεί να νιώθουν ενοχή ή ντροπή όταν παρεκκλίνουν από τους κανόνες που έχουν θέσει στον εαυτό τους.
Σε αντίθεση με άλλες διατροφικές διαταραχές, η ορθορεξία συνήθως δεν περιστρέφεται γύρω από την εικόνα του σώματος ή το βάρος. Στο κέντρο της βρίσκεται ο φόβος να καταναλώσει κανείς τροφές που θεωρεί επιβλαβείς, κάτι που μπορεί να οδηγήσει σε περιοριστικά διατροφικά μοτίβα.
Οι επιπτώσεις στην καθημερινότητα
Η ορθορεξία μπορεί να κατακλύσει τη ζωή ενός ανθρώπου, που απορροφάται ολοένα και περισσότερο από την ιδέα της ποιότητας της τροφής. Με τον καιρό η εμμονή αυτή αρχίζει να επηρεάζει την ψυχική και τη σωματική του υγεία με διάφορους τρόπους.
Συνέπειες για τη σωματική υγεία
- Διατροφικές ελλείψεις: Επειδή οι άνθρωποι με ορθορεξία περιορίζονται συχνά σε λίγες τροφές, μπορεί να τους λείπουν βασικά θρεπτικά συστατικά. Αυτό μπορεί να οδηγήσει σε ελλείψεις βιταμινών, μετάλλων και πρωτεΐνης, επηρεάζοντας τη γενική υγεία.
- Εξασθενημένο ανοσοποιητικό: Λόγω της έλλειψης ισορροπημένης διατροφής, το ανοσοποιητικό σύστημα μπορεί να εξασθενήσει, κάνοντας τον άνθρωπο πιο ευάλωτο στις ασθένειες.
- Αυξημένος κίνδυνος άλλων διατροφικών διαταραχών: Ο περιοριστικός χαρακτήρας της ορθορεξίας μπορεί, καθώς η εμμονή με την «καθαρή» τροφή βαθαίνει, να οδηγήσει στην ανάπτυξη άλλων διατροφικών διαταραχών, όπως η νευρική ανορεξία.
Ψυχικές και συναισθηματικές επιπτώσεις
- Κοινωνική απομόνωση: Οι άνθρωποι με ορθορεξία μπορεί να δυσκολεύονται να φάνε σε κοινωνικές περιστάσεις, γιατί αγχώνονται για τις διαθέσιμες επιλογές ή νιώθουν την ανάγκη να επικρίνουν τις επιλογές των άλλων. Αυτό μπορεί να οδηγήσει σε αποφυγή των κοινωνικών συναντήσεων και σε απομόνωση.
- Εμμονικές σκέψεις: Οι άνθρωποι με ορθορεξία έχουν συχνά ψυχαναγκαστικές σκέψεις για το φαγητό και ξοδεύουν υπερβολικό χρόνο σχεδιάζοντας γεύματα και ερευνώντας διατροφικές επιλογές. Αυτό δυσκολεύει τη συγκέντρωση σε άλλους τομείς της ζωής, όπως η δουλειά, οι σχέσεις και τα χόμπι.
- Αυξημένο άγχος και στρες: Η συνεχής ανησυχία για το αν κάνουν τις «σωστές» επιλογές μπορεί να αυξήσει το άγχος. Με τον καιρό, η πίεση να τηρούνται αυστηροί διατροφικοί κανόνες μπορεί να προκαλέσει συναισθηματική δυσφορία και να επιδεινώσει υπάρχοντα ψυχικά προβλήματα.
Επιβάρυνση των σχέσεων
- Δυσκολίες στις σχέσεις: Η έντονη εστίαση στο φαγητό μπορεί να επιβαρύνει και τις προσωπικές σχέσεις. Σύντροφοι, μέλη της οικογένειας και φίλοι μπορεί να νιώθουν απογοήτευση ή ότι μένουν απέξω, καθώς ο άνθρωπος απορροφάται από τις διατροφικές του συνήθειες. Σε κάποιες περιπτώσεις οι κοντινοί άνθρωποι νιώθουν ότι κρίνονται για τις δικές τους επιλογές, κάτι που προκαλεί εντάσεις.
- Ενοχή και ντροπή: Όταν οι άνθρωποι με ορθορεξία τρώνε κάτι που θεωρούν «ατελές», μπορεί να νιώσουν ενοχή και ντροπή. Τα συναισθήματα αυτά τροφοδοτούν περαιτέρω το άγχος και τη δυσφορία, κάνοντας ακόμη πιο δύσκολη την έξοδο από τον κύκλο της περιοριστικής διατροφής.
Πώς διαγιγνώσκεται και πώς αντιμετωπίζεται η ορθορεξία
Η ορθορεξία δεν αναγνωρίζεται επίσημα ως ξεχωριστή διατροφική διαταραχή στο Διαγνωστικό και Στατιστικό Εγχειρίδιο Ψυχικών Διαταραχών (DSM-5). Μοιράζεται όμως χαρακτηριστικά τόσο με την Ιδεοψυχαναγκαστική Διαταραχή (ΙΨΔ) όσο και με άλλες διατροφικές διαταραχές. Ένας επαγγελματίας υγείας μπορεί να την εντοπίσει μέσα από μια ολοκληρωμένη αξιολόγηση των διατροφικών μοτίβων του ανθρώπου, των σκέψεών του για το φαγητό και του αντίκτυπου που έχουν στην καθημερινότητά του.
Η αντιμετώπιση της ορθορεξίας συνδυάζει συνήθως διαφορετικές θεραπευτικές προσεγγίσεις:
- Γνωσιακή Συμπεριφοριστική Θεραπεία (ΓΣΘ): Βοηθά τον άνθρωπο να αμφισβητήσει τις διαστρεβλωμένες πεποιθήσεις του για το φαγητό και τις διατροφικές του συνήθειες. Στόχος είναι να μειωθούν οι εμμονικές σκέψεις και συμπεριφορές και να καλλιεργηθεί μια πιο ισορροπημένη στάση απέναντι στη διατροφή.
- Διατροφική συμβουλευτική: Η συνεργασία με έναν διαιτολόγο-διατροφολόγο βοηθά στην ανάπτυξη μιας πιο ισορροπημένης σχέσης με το φαγητό, ώστε να καλύπτονται οι διατροφικές ανάγκες χωρίς περιττούς περιορισμούς.
- Ομάδες υποστήριξης: Η συμμετοχή σε ομάδες υποστήριξης ή θεραπευτικές ομάδες προσφέρει έναν ασφαλή χώρο για να μοιραστεί κανείς τις δυσκολίες του με την ορθορεξία. Αυτό μειώνει το αίσθημα απομόνωσης και στηρίζει την ανάρρωση.
Συμπέρασμα
Η ορθορεξία είναι κάτι πολύ περισσότερο από την επιθυμία να τρώει κανείς υγιεινά: είναι μια ανθυγιεινή εμμονή με την «καθαρότητα» της τροφής, που μπορεί να βλάψει σοβαρά την ψυχική και τη σωματική υγεία. Είναι σημαντικό να αναγνωρίζετε τα σημάδια και να κατανοείτε τις επιπτώσεις τους στην καθημερινότητα. Με την κατάλληλη θεραπεία, ο άνθρωπος μπορεί να βγει από τον κύκλο του περιορισμού και να ξαναχτίσει μια υγιή, ισορροπημένη σχέση με το φαγητό. Αν εσείς ή κάποιος γνωστός σας παλεύει με την ορθορεξία, είναι πολύ σημαντικό να ζητήσετε βοήθεια από έναν επαγγελματία υγείας.