Μια γνωσιακή ματιά στη συναισθηματική εμπειρία
Τα συναισθήματα συχνά θεωρούνται αυτόματες αντιδράσεις σε εξωτερικά γεγονότα. Η θεωρία αξιολόγησης των συναισθημάτων (appraisal theory) προτείνει μια διαφορετική οπτική. Σύμφωνα με αυτήν, τα συναισθήματα δεν πυροδοτούνται από τα ίδια τα γεγονότα, αλλά από τον τρόπο που ο καθένας μας τα ερμηνεύει ή τα αξιολογεί. Με άλλα λόγια, τα συναισθήματα γεννιούνται από τη διαδικασία απόδοσης νοήματος.
Η θεωρία εντάσσεται στο ευρύτερο γνωσιακό πλαίσιο της ψυχολογίας, το οποίο τονίζει τον ρόλο των νοητικών διεργασιών, όπως η κρίση, η αντίληψη και η ερμηνεία, στη διαμόρφωση της συναισθηματικής εμπειρίας.
Τι είναι η θεωρία αξιολόγησης;
Κατά τη θεωρία αξιολόγησης, βιώνουμε συναισθήματα με βάση τις γνωστικές αξιολογήσεις μας, δηλαδή με βάση το πώς κρίνουμε ότι ένα γεγονός σχετίζεται με τους προσωπικούς μας στόχους, τις αξίες μας και την ευημερία μας. Η ιδέα αυτή είναι ιδιαίτερα χρήσιμη στη συμβουλευτική και την ψυχοθεραπεία, όπου η συναισθηματική αντίδραση ενός θεραπευόμενου συχνά ανάγεται σε βαθιά ριζωμένες πεποιθήσεις ή μοτίβα σκέψης.
Μία από τις βασικές παραδοχές της θεωρίας είναι ότι συναίσθημα και γνώση είναι στενά συνδεδεμένα. Το ίδιο εξωτερικό γεγονός μπορεί να προκαλέσει εντελώς διαφορετικές συναισθηματικές αντιδράσεις σε διαφορετικούς ανθρώπους, ανάλογα με το πώς ερμηνεύουν αυτό που συμβαίνει.
Βασικά θεωρητικά μοντέλα και υποθέσεις
Πολλοί ερευνητές συνέβαλαν στην ανάπτυξη της θεωρίας αξιολόγησης. Ακολουθούν μερικά από τα πιο επιδραστικά μοντέλα και υποθέσεις.
1. Η γνωστική-κινητοποιητική-σχεσιακή θεωρία του Lazarus
Ο ψυχολόγος Richard Lazarus ήταν πρωτοπόρος της θεωρίας αξιολόγησης τις δεκαετίες του 1960 και του 1970. Το μοντέλο του δίνει έμφαση σε δύο βασικούς τύπους αξιολόγησης:
- Πρωτογενής αξιολόγηση: ο άνθρωπος κρίνει αν ένα γεγονός έχει σημασία για τον ίδιο. Είναι ωφέλιμο, αδιάφορο ή επιβλαβές;
- Δευτερογενής αξιολόγηση: ο άνθρωπος αξιολογεί την ικανότητά του να ανταπεξέλθει. Ποιους πόρους, εσωτερικούς ή εξωτερικούς, έχει στη διάθεσή του για να διαχειριστεί την κατάσταση;
Σύμφωνα με τον Lazarus (1991), αυτό που καθορίζει το συγκεκριμένο συναίσθημα είναι η αλληλεπίδραση πρωτογενούς και δευτερογενούς αξιολόγησης.
Για παράδειγμα, αν κάποιος αξιολογεί μια συνέντευξη για δουλειά ως απειλή για την αυτοεκτίμησή του (πρωτογενής αξιολόγηση) και πιστεύει ότι δεν διαθέτει τις δεξιότητες για να τα πάει καλά (δευτερογενής αξιολόγηση), είναι πιθανό να ακολουθήσει άγχος.
2. Το Μοντέλο Διεργασίας Συνιστωσών του Scherer
Ο Klaus Scherer διεύρυνε τη θεωρία αξιολόγησης περιγράφοντας μια αλληλουχία αξιολογήσεων που εκτυλίσσονται στον χρόνο. Σύμφωνα με το Μοντέλο Διεργασίας Συνιστωσών (Component Process Model, 1984, 2001), τα συναισθήματα συγκροτούνται από πολλαπλές, συνεχείς αξιολογήσεις σε διάφορες διαστάσεις:
- Καινοτομία: Είναι η κατάσταση καινούργια ή αναμενόμενη;
- Ευχαρίστηση: Είναι ευχάριστη ή όχι;
- Σχέση με τους στόχους: Επηρεάζει τους στόχους μου;
- Δυνατότητα διαχείρισης: Μπορώ να επηρεάσω την έκβαση;
- Συμβατότητα με τους κανόνες: Συνάδει με τις αξίες μου και τους κοινωνικούς κανόνες;
Κατά τον Scherer, το μοτίβο που σχηματίζουν αυτές οι αξιολογήσεις καθορίζει την ποιότητα, την ένταση και την έκφραση του συναισθήματος.
3. Κεντρικά σχεσιακά θέματα
Αξιοποιώντας την προηγούμενη δουλειά του, ο Lazarus πρότεινε ότι κάθε συναίσθημα αντιστοιχεί σε ένα κεντρικό σχεσιακό θέμα, δηλαδή σε έναν επαναλαμβανόμενο τύπο σχέσης ανθρώπου και περιβάλλοντος που γεννά μια συγκεκριμένη συναισθηματική κατάσταση. Για παράδειγμα:
- Θυμός: μια υποτιμητική προσβολή εναντίον εμένα ή όσων είναι δικά μου
- Φόβος: η αντιμετώπιση μιας αβέβαιης απειλής
- Ενοχή: η αποτυχία να ανταποκριθώ σε ένα ηθικό πρότυπο
- Ευτυχία: η πρόοδος προς έναν επιθυμητό στόχο
Τα θέματα αυτά προσφέρουν ένα πλαίσιο για να κατανοήσουμε πώς τα συναισθήματα αναδύονται από συγκεκριμένα μοτίβα νοήματος.
Τι σημαίνει για τη συμβουλευτική και την ψυχοθεραπεία
Η θεωρία αξιολόγησης έχει σημαντικές συνέπειες για τη θεραπευτική πράξη. Στηρίζει την ιδέα ότι τα συναισθήματα μπορούν να διερευνηθούν και να τροποποιηθούν μέσω του γνωστικού αναστοχασμού και της αναδόμησης. Οι θεραπευόμενοι μπορούν να ενθαρρυνθούν:
- να εντοπίζουν πώς ερμηνεύουν τα γεγονότα,
- να αναρωτιούνται αν αυτές οι ερμηνείες είναι χρήσιμες και ακριβείς,
- να αναπτύσσουν εναλλακτικές αξιολογήσεις που υποστηρίζουν τη ρύθμιση του συναισθήματος.
Η προσέγγιση αυτή συμβαδίζει με τις αρχές της Γνωσιακής Συμπεριφοριστικής Θεραπείας (ΓΣΘ), όπου η αλλαγή των σκέψεων μπορεί να οδηγήσει σε αλλαγές στα συναισθήματα και στη συμπεριφορά. Αν, για παράδειγμα, επαναξιολογήσετε μια δύσκολη κατάσταση ως ευκαιρία μάθησης αντί για προσωπική αποτυχία, μπορεί να μειωθεί η ντροπή και να αυξηθεί το κίνητρό σας.
Επιπλέον, η θεωρία αξιολόγησης προσφέρει ένα χρήσιμο πλαίσιο για να κατανοήσουμε τις ατομικές διαφορές στις συναισθηματικές αντιδράσεις, που διαμορφώνονται από την προσωπική ιστορία, το πολιτισμικό υπόβαθρο και τους διαθέσιμους πόρους διαχείρισης.
Συμπέρασμα
Η θεωρία αξιολόγησης των συναισθημάτων αποτελεί πολύτιμο φακό για να κατανοήσουμε τη σύνδεση ανάμεσα σε σκέψεις, πεποιθήσεις και συναισθήματα. Αντί να βλέπει τα συναισθήματα ως παθητικές αντιδράσεις, αναδεικνύει τον ενεργό ρόλο της ερμηνείας και του νοήματος στη διαμόρφωση της συναισθηματικής ζωής.
Στη θεραπεία, αυτή η οπτική ενθαρρύνει θεραπευτή και θεραπευόμενο να διερευνήσουν όχι μόνο τι νιώθει κανείς, αλλά και γιατί το νιώθει, καθώς και πώς μπορεί να αλλάξει αυτή η συναισθηματική εμπειρία όταν οι αξιολογήσεις γίνονται συνειδητές και επανεξετάζονται.