Ένα θέμα που συχνά περνά απαρατήρητο, αλλά αφήνει ανεξίτηλο αποτύπωμα, είναι το δευτερογενές τραύμα. Σε αντίθεση με το πρωτογενές τραύμα, που πλήττει άμεσα το ίδιο το άτομο, το δευτερογενές τραύμα προκύπτει όταν γινόμαστε μάρτυρες του πόνου άλλων ανθρώπων ή ακούμε γι' αυτόν. Σε αυτό το άρθρο εξετάζουμε τι είναι το δευτερογενές τραύμα, πώς μπορεί να επηρεάσει τη ζωή μας και ποιες στρατηγικές βοηθούν στη διαχείρισή του.
Τι είναι το δευτερογενές τραύμα
Το δευτερογενές τραύμα, γνωστό και ως τραύμα δι' αντιπροσώπου (vicarious trauma) ή κόπωση συμπόνιας, είναι η συναισθηματική δυσφορία που προκαλείται από την έκθεση στις τραυματικές εμπειρίες ενός άλλου ανθρώπου. Το φαινόμενο αυτό είναι συχνό σε όσους ασκούν επαγγέλματα φροντίδας και βοήθειας, όπως οι εργαζόμενοι στην υγεία, οι θεραπευτές, τα πληρώματα άμεσης επέμβασης, οι δημοσιογράφοι, αλλά και φίλοι και μέλη της οικογένειας που στηρίζουν κάποιον που έχει βιώσει τραύμα. Παρόμοιες επιπτώσεις φαίνονται συχνά και μετά από μεγάλες φυσικές καταστροφές, όπως σεισμούς ή πυρκαγιές, σε διασώστες, υγειονομικούς και σε ανθρώπους που παρακολουθούν ασταμάτητα τις ειδήσεις.
Το φαινόμενο του κυματισμού
- Συναισθηματική εξάντληση: Το να γίνεται κανείς μάρτυρας τραυματικών γεγονότων ή να ακούει γι' αυτά μπορεί να οδηγήσει σε συναισθηματική εξάντληση. Η συνεχής έκθεση στον πόνο των άλλων στραγγίζει τα συναισθηματικά αποθέματα και αφήνει τον άνθρωπο κουρασμένο, πνιγμένο και συναισθηματικά άδειο.
- Επίδραση στην ψυχική υγεία: Το δευτερογενές τραύμα μπορεί να επιβαρύνει την ψυχική υγεία και να οδηγήσει σε συμπτώματα άγχους, κατάθλιψης ή ακόμη και Διαταραχής Μετατραυματικού Στρες (ΔΜΤΣ). Η επίμονη έκθεση σε συγκλονιστικές ιστορίες μπορεί να ενισχύσει το αίσθημα ευαλωτότητας και φόβου.
- Πιεσμένες σχέσεις: Όσοι βιώνουν δευτερογενές τραύμα μπορεί να δυσκολεύονται να συνδεθούν με άλλους σε προσωπικό επίπεδο. Το συναισθηματικό φορτίο που κουβαλούν πιέζει τις σχέσεις τους και μπορεί να φέρει αισθήματα απομόνωσης και αποστασιοποίησης.
- Κυνισμός και απευαισθητοποίηση: Με τον καιρό, η επανειλημμένη έκθεση στο τραύμα μπορεί να φέρει κυνισμό ή απευαισθητοποίηση. Ο άνθρωπος μπορεί να δυσκολεύεται να νιώσει ενσυναίσθηση ή να συνδεθεί συναισθηματικά, υιοθετώντας μια πιο αποστασιοποιημένη ή «μουδιασμένη» στάση ως τρόπο διαχείρισης.
Ποιοι είναι πιο ευάλωτοι
Ορισμένοι παράγοντες αυξάνουν την ευαλωτότητα στις επιπτώσεις του δευτερογενούς τραύματος:
- Επαγγελματίες σε ρόλους βοήθειας: Όσοι εργάζονται στην υγεία, την κοινωνική εργασία, τις υπηρεσίες έκτακτης ανάγκης και τη συμβουλευτική διατρέχουν μεγαλύτερο κίνδυνο, λόγω της άμεσης έκθεσής τους στο τραύμα. Η φύση της δουλειάς τους προϋποθέτει συνεχή επαφή με ανθρώπους που βρίσκονται σε δύσκολες συνθήκες.
- Άνθρωποι με έντονη ενσυναίσθηση: Όσοι έχουν υψηλή ενσυναίσθηση, παρότι είναι τρυφεροί και κατανοητικοί, μπορεί να δυσκολεύονται να κρατήσουν συναισθηματικά όρια. Η βαθιά τους σύνδεση με τα συναισθήματα των άλλων μπορεί να ενισχύσει την επίδραση του δευτερογενούς τραύματος.
- Προσωπικό ιστορικό τραύματος: Όσοι έχουν οι ίδιοι ιστορικό τραύματος μπορεί να είναι πιο επιρρεπείς. Το προϋπάρχον τραύμα μπορεί να εντείνει τη συναισθηματική αντιδραστικότητα όταν έρχονται αντιμέτωποι με τις οδυνηρές εμπειρίες άλλων.
- Περιορισμένα δίκτυα υποστήριξης: Η απουσία σταθερής υποστήριξης, στη δουλειά και στην προσωπική ζωή, μπορεί να εντείνει την επίδραση του δευτερογενούς τραύματος. Ένα περιβάλλον που κατανοεί και αναγνωρίζει τις δυσκολίες της δουλειάς λειτουργεί προστατευτικά.
Στρατηγικές διαχείρισης του δευτερογενούς τραύματος
- Αυτοφροντίδα: Για όσους κινδυνεύουν από δευτερογενές τραύμα, η αυτοφροντίδα είναι προτεραιότητα. Δραστηριότητες που φέρνουν χαρά και χαλάρωση, μια υγιής ισορροπία ανάμεσα σε δουλειά και προσωπική ζωή και η αναζήτηση επαγγελματικής στήριξης όταν χρειάζεται μπορούν να μετριάσουν την επίδραση.
- Όρια: Τα σαφή όρια στην προσωπική και την επαγγελματική ζωή είναι απαραίτητα. Το να αναγνωρίζετε τα όριά σας και να μάθετε να λέτε «όχι» όταν χρειάζεται μπορεί να αποτρέψει τη συσσώρευση του δευτερογενούς τραύματος.
- Τακτικός έλεγχος: Τα τακτικά «πώς είμαι;» και «πώς είσαι;» με τον εαυτό σας και με συναδέλφους δημιουργούν ένα υποστηρικτικό περιβάλλον. Η ανοιχτή συζήτηση για το συναισθηματικό κόστος της δουλειάς καλλιεργεί αίσθηση κοινότητας και κατανόησης.
- Επαγγελματική στήριξη: Η συμβουλευτική ή η ψυχοθεραπεία είναι ένα προληπτικό βήμα για να δουλέψετε με τις συναισθηματικές δυσκολίες του δευτερογενούς τραύματος. Ένας επαγγελματίας ψυχικής υγείας μπορεί να προσφέρει καθοδήγηση, στρατηγικές διαχείρισης και έναν ασφαλή χώρο για την επεξεργασία των συναισθημάτων. Για τους ίδιους τους θεραπευτές, η τακτική εποπτεία είναι επίσης πολύ σημαντική.
Δευτερογενές τραύμα και Γνωσιακή Συμπεριφοριστική Θεραπεία (ΓΣΘ)
Η ΓΣΘ είναι μια θεραπευτική προσέγγιση που εστιάζει στον εντοπισμό και την αμφισβήτηση αρνητικών μοτίβων σκέψης και συμπεριφοράς. Στο δευτερογενές τραύμα, η ΓΣΘ μπορεί να βοηθήσει ουσιαστικά μέσω:
- Γνωσιακής αναδόμησης: Η ΓΣΘ βοηθά να αναγνωρίσετε και να αναπλαισιώσετε στρεβλά μοτίβα σκέψης που σχετίζονται με το δευτερογενές τραύμα. Αμφισβητώντας τις αρνητικές πεποιθήσεις και αναπτύσσοντας πιο προσαρμοστικούς τρόπους σκέψης, μειώνεται η συναισθηματική δυσφορία.
- Ανάπτυξης δεξιοτήτων: Η ΓΣΘ σας εφοδιάζει με πρακτικές δεξιότητες για τη διαχείριση του στρες και των συντριπτικών συναισθημάτων. Τεχνικές όπως η ενσυνειδητότητα (mindfulness), οι ασκήσεις χαλάρωσης και οι στρατηγικές επίλυσης προβλημάτων ενισχύουν την ανθεκτικότητα απέναντι στο δευτερογενές τραύμα.
Άλλες ψυχοθεραπείες
Πέρα από τη ΓΣΘ, διάφορες ψυχοθεραπείες μπορεί να είναι αποτελεσματικές:
- Απευαισθητοποίηση και επανεπεξεργασία μέσω οφθαλμικών κινήσεων (EMDR): Η EMDR εστιάζει στην επεξεργασία οδυνηρών αναμνήσεων ώστε να μειωθεί η συναισθηματική τους επίδραση. Είναι ιδιαίτερα χρήσιμη για όσους έχουν συμπτώματα παρόμοια με τη ΔΜΤΣ λόγω δευτερογενούς τραύματος.
- Θεραπείες βασισμένες στην ενσυνειδητότητα: Οι θεραπείες ενσυνειδητότητας, όπως το πρόγραμμα Μείωσης του Στρες μέσω Ενσυνειδητότητας (MBSR), ενισχύουν την αυτογνωσία και τη ρύθμιση των συναισθημάτων. Η πρακτική της ενσυνειδητότητας βοηθά να διαχειριστεί κανείς τη συναισθηματική πολυπλοκότητα του δευτερογενούς τραύματος.
Συμπέρασμα
Όταν εντάσσουμε θεραπευτικές προσεγγίσεις, όπως η ΓΣΘ και άλλες ψυχοθεραπείες, στους τρόπους με τους οποίους διαχειριζόμαστε τις δυσκολίες, ανοίγουμε τον δρόμο για επούλωση και ανθεκτικότητα. Χτίζοντας μια υποστηρικτική κοινότητα που εκτιμά την ψυχική υγεία, μπορούμε μαζί να αντιμετωπίσουμε τις επιπτώσεις του δευτερογενούς τραύματος και να καλλιεργήσουμε μια κουλτούρα ευεξίας.