Εισαγωγή στις Διαταραχές Προσωπικότητας

Οι διαταραχές προσωπικότητας είναι καταστάσεις ψυχικής υγείας που χαρακτηρίζονται από σταθερά μοτίβα συμπεριφοράς, σκέψης και εσωτερικής εμπειρίας, τα οποία αποκλίνουν έντονα από τις προσδοκίες της κουλτούρας στην οποία ζει ο άνθρωπος. Τα μοτίβα αυτά είναι άκαμπτα και διάχυτα σε ένα ευρύ φάσμα προσωπικών και κοινωνικών καταστάσεων και προκαλούν σημαντική δυσφορία ή έκπτωση στην κοινωνική, επαγγελματική ή άλλη σημαντική λειτουργικότητα.

Οι διαταραχές προσωπικότητας εμφανίζονται συνήθως στην εφηβεία ή στην πρώιμη ενήλικη ζωή και επιμένουν στον χρόνο. Επηρεάζουν τον τρόπο με τον οποίο ο άνθρωπος αντιλαμβάνεται τον εαυτό του, σχετίζεται με τους άλλους και ερμηνεύει τα γεγονότα. Μπορεί να προκαλούν μεγάλη δυσφορία σε όσους τις βιώνουν και συχνά δυσκολεύουν τη δημιουργία και τη διατήρηση σχέσεων.

Κοινά χαρακτηριστικά των διαταραχών προσωπικότητας

Οι διαταραχές προσωπικότητας έχουν τις ρίζες τους στον θεμελιώδη τρόπο με τον οποίο ο άνθρωπος σκέφτεται και αλληλεπιδρά με τον κόσμο. Λόγω της διάχυτης και μόνιμης φύσης τους, η θεραπεία τους μπορεί να είναι απαιτητική. Αρκετοί παράγοντες κάνουν τη θεραπεία πιο σύνθετη:

1. Βαθιά εδραιωμένα μοτίβα: Οι διαταραχές προσωπικότητας περιλαμβάνουν βαθιά ριζωμένα μοτίβα συμπεριφοράς που έχουν γίνει θεμελιώδες κομμάτι της ταυτότητας του ανθρώπου. Η αλλαγή τους απαιτεί συνήθως σημαντική προσπάθεια, χρόνο και αυτεπίγνωση.
2. Περιορισμένη ενόραση: Οι άνθρωποι με διαταραχή προσωπικότητας μπορεί να έχουν περιορισμένη επίγνωση της κατάστασής τους. Ίσως δεν αναγνωρίζουν την επίδραση της συμπεριφοράς τους στους ίδιους και στους άλλους, κάτι που δυσκολεύει τη δέσμευσή τους στη θεραπεία.
3. Αντίσταση στην αλλαγή: Τα ίδια τα χαρακτηριστικά που ορίζουν τις διαταραχές προσωπικότητας, όπως η δυσπιστία προς τους άλλους (στην παρανοειδή διαταραχή προσωπικότητας) ή ο φόβος της εγκατάλειψης (στην Οριακή Διαταραχή Προσωπικότητας), μπορεί να δημιουργούν αντίσταση στην αλλαγή. Ο άνθρωπος μπορεί να αντιστέκεται στη θεραπεία ή να δυσκολεύεται να χτίσει θεραπευτική συμμαχία.
4. Συννοσηρότητα: Οι διαταραχές προσωπικότητας συχνά συνυπάρχουν με άλλες ψυχικές διαταραχές, όπως η κατάθλιψη, το άγχος ή η κατάχρηση ουσιών, κάτι που περιπλέκει τη θεραπευτική διαδικασία.
5. Διαπροσωπικές δυσκολίες: Οι δυσκολίες στη δημιουργία και τη διατήρηση σχέσεων, συχνές σε πολλές διαταραχές προσωπικότητας, μπορεί να επηρεάσουν και τη θεραπευτική σχέση και να κάνουν δύσκολη την εμπιστοσύνη και τη συνεργασία με τους επαγγελματίες ψυχικής υγείας.
6. Περιορισμένες θεραπευτικές επιλογές: Η ψυχοθεραπεία, ιδίως η Διαλεκτική Συμπεριφοριστική Θεραπεία (DBT) και η Γνωσιακή Συμπεριφοριστική Θεραπεία (ΓΣΘ), έχει δείξει αποτελεσματικότητα σε ορισμένες περιπτώσεις, όμως δεν υπάρχει μία προσέγγιση που ταιριάζει σε όλους. Η θεραπεία απαιτεί συνήθως εξατομικευμένη και μακροχρόνια προσέγγιση.
7. Στίγμα και έλλειψη ενημέρωσης: Το στίγμα γύρω από τα ζητήματα ψυχικής υγείας, μεταξύ αυτών και τις διαταραχές προσωπικότητας, μπορεί να αποτρέψει τους ανθρώπους από το να ζητήσουν βοήθεια. Επιπλέον, η έλλειψη ενημέρωσης και κατανόησης στο ευρύ κοινό μπορεί να οδηγήσει σε καθυστερημένη ή ανεπαρκή θεραπεία.

Τύποι διαταραχών προσωπικότητας

Σύμφωνα με το Διαγνωστικό και Στατιστικό Εγχειρίδιο των Ψυχικών Διαταραχών (DSM-5), υπάρχουν αρκετοί τύποι διαταραχών προσωπικότητας, ο καθένας με τα δικά του χαρακτηριστικά. Ομαδοποιούνται σε τρεις ομάδες (clusters) με βάση κοινά γνωρίσματα:

Παράδοξες, εκκεντρικές διαταραχές – Ομάδα Α

1. Παρανοειδής διαταραχή προσωπικότητας: - Υπερβολική καχυποψία για τα κίνητρα των άλλων χωρίς βάσιμο λόγο. - Αδικαιολόγητη πεποίθηση ότι οι άλλοι τον εκμεταλλεύονται, τον βλάπτουν ή τον εξαπατούν. - Απροθυμία να εμπιστευτεί κάτι στους άλλους από φόβο ότι θα χρησιμοποιηθεί εναντίον του. - Ανάγνωση κρυφών νοημάτων σε αθώα σχόλια ή γεγονότα.
2. Σχιζοειδής διαταραχή προσωπικότητας: - Έλλειψη ενδιαφέροντος για κοινωνικές ή στενές σχέσεις, ακόμη και με την οικογένεια. - Προτίμηση για μοναχικές δραστηριότητες και ελάχιστη επιθυμία για στενές σχέσεις. - Συναισθηματική ψυχρότητα, αποστασιοποίηση ή αμβλυμμένο συναίσθημα. - Απουσία στενών φίλων ή έμπιστων προσώπων πέρα από τους συγγενείς πρώτου βαθμού.
3. Σχιζότυπη διαταραχή προσωπικότητας: - Παράξενο ντύσιμο, λόγος ή συμπεριφορά. - Πίστη σε ειδικές δυνάμεις, όπως η τηλεπάθεια, ή σε δεισιδαιμονίες. - Κοινωνικό άγχος και δυσφορία στις στενές σχέσεις. - Ασυνήθιστοι τρόποι σκέψης και ομιλίας.

Δραματικές, συναισθηματικές ή ασταθείς διαταραχές – Ομάδα Β

1. Αντικοινωνική διαταραχή προσωπικότητας: - Σταθερό μοτίβο περιφρόνησης των δικαιωμάτων των άλλων. - Δολιότητα, παρορμητικότητα, ευερεθιστότητα, επιθετικότητα και έλλειψη τύψεων. - Επανειλημμένη παραβίαση του νόμου και παρορμητικές συμπεριφορές. - Αδιαφορία για την ασφάλεια του εαυτού και των άλλων.
2. Οριακή Διαταραχή Προσωπικότητας: - Έντονος φόβος εγκατάλειψης που οδηγεί σε ασταθείς σχέσεις. - Ασταθής εικόνα εαυτού, συχνά με εναλλασσόμενους στόχους και αξίες. - Παρορμητικές και επικίνδυνες συμπεριφορές, όπως χρήση ουσιών, μη ασφαλές σεξ και υπερφαγικά επεισόδια. - Χρόνιο αίσθημα κενού και έντονος, ακατάλληλος θυμός.
3. Ιστριονική διαταραχή προσωπικότητας: - Συνεχής αναζήτηση καθησύχασης, επιδοκιμασίας ή προσοχής. - Ακατάλληλα σαγηνευτική ή προκλητική συμπεριφορά. - Γρήγορα εναλλασσόμενα συναισθήματα και επιφανειακή έκφρασή τους. - Πεποίθηση ότι οι σχέσεις είναι πιο στενές απ' ό,τι πραγματικά είναι.
4. Ναρκισσιστική διαταραχή προσωπικότητας: - Μεγαλομανία, ανάγκη για υπερβολικό θαυμασμό και έλλειψη ενσυναίσθησης. - Ενασχόληση με φαντασιώσεις απεριόριστης επιτυχίας, δύναμης, ευφυΐας, ομορφιάς ή ιδανικής αγάπης. - Αίσθηση δικαιώματος και προσδοκία ειδικής μεταχείρισης. - Φθόνος προς τους άλλους ή πεποίθηση ότι οι άλλοι τον φθονούν.

Αγχώδεις, φοβικές διαταραχές – Ομάδα Γ

1. Αποφευκτική διαταραχή προσωπικότητας: - Αποφυγή κοινωνικών ή επαγγελματικών δραστηριοτήτων με έντονη διαπροσωπική επαφή. - Φόβος κριτικής, αποδοκιμασίας ή απόρριψης που οδηγεί σε απροθυμία να ρισκάρει. - Ενασχόληση με την ιδέα ότι θα τον επικρίνουν ή θα τον απορρίψουν σε κοινωνικές καταστάσεις. - Αναστολή σε νέες διαπροσωπικές καταστάσεις λόγω αισθήματος ανεπάρκειας.
2. Εξαρτητική διαταραχή προσωπικότητας: - Δυσκολία στη λήψη καθημερινών αποφάσεων χωρίς υπερβολικές συμβουλές και καθησύχαση από τους άλλους. - Ανάγκη να αναλαμβάνουν οι άλλοι την ευθύνη για σημαντικούς τομείς της ζωής του. - Δυσκολία να εκφράσει διαφωνία από φόβο ότι θα χάσει τη στήριξη. - Επείγουσα ανάγκη για νέα σχέση όταν τελειώνει μια σχέση, ακόμη και εις βάρος της αξιοπρέπειας ή του αυτοσεβασμού.
3. Ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή προσωπικότητας: - Ενασχόληση με λεπτομέρειες, κανόνες, λίστες, τάξη, οργάνωση ή προγράμματα σε βαθμό που χάνεται ο κύριος σκοπός της δραστηριότητας. - Τελειομανία που εμποδίζει την ολοκλήρωση των εργασιών. - Υπερβολική αφοσίωση στη δουλειά και την παραγωγικότητα εις βάρος του ελεύθερου χρόνου και των φιλιών. - Ακαμψία και πείσμα.

Έχετε υπόψη ότι τα παραπάνω συμπτώματα είναι γενικεύσεις και ότι διάγνωση ψυχικής διαταραχής μπορεί να θέσει μόνο ένας κατάλληλα καταρτισμένος επαγγελματίας ψυχικής υγείας. Επίσης, οι άνθρωποι με διαταραχή προσωπικότητας δεν εμφανίζουν απαραίτητα όλα αυτά τα συμπτώματα και η σοβαρότητά τους διαφέρει πολύ από άνθρωπο σε άνθρωπο.

Θεραπεία

Η ψυχοθεραπεία και η συμβουλευτική μπορούν να βοηθήσουν πολύ τους ανθρώπους με διαταραχές προσωπικότητας. Η συγκεκριμένη προσέγγιση διαφέρει ανάλογα με τον τύπο και τη σοβαρότητα της διαταραχής, όμως η θεραπεία μπορεί να βοηθήσει στη διαχείριση των συμπτωμάτων, στη βελτίωση των σχέσεων και στη συνολική ποιότητα ζωής. Ακολουθούν συχνές θεραπευτικές προσεγγίσεις και οι αλλαγές που μπορεί να φέρει η θεραπεία:

1. Γνωσιακή Συμπεριφοριστική Θεραπεία (ΓΣΘ)

Η ΓΣΘ εστιάζει στον εντοπισμό και την αλλαγή αρνητικών μοτίβων σκέψης και συμπεριφοράς. Βοηθά τους ανθρώπους με διαταραχές προσωπικότητας να αναγνωρίζουν τις στρεβλωμένες σκέψεις, να διαχειρίζονται την παρορμητικότητα και να αναπτύσσουν πιο υγιείς στρατηγικές διαχείρισης. Σε διαταραχές όπως η Οριακή Διαταραχή Προσωπικότητας, η ΓΣΘ μπορεί να βοηθήσει στη διαχείριση των έντονων συναισθημάτων και στη μείωση των αυτοκαταστροφικών συμπεριφορών.

2. Διαλεκτική Συμπεριφοριστική Θεραπεία (DBT)

Η DBT είναι μια εξειδικευμένη μορφή ΓΣΘ που σχεδιάστηκε για ανθρώπους με Οριακή Διαταραχή Προσωπικότητας. Δίνει έμφαση στην ενσυνειδητότητα (mindfulness), τη ρύθμιση των συναισθημάτων, την ανοχή στη δυσφορία και τη διαπροσωπική αποτελεσματικότητα. Βοηθά στην απόκτηση δεξιοτήτων για τη διαχείριση έντονων συναισθημάτων, τη βελτίωση των σχέσεων και την αποφυγή του αυτοτραυματισμού.

3. Θεραπεία Σχημάτων

Η Θεραπεία Σχημάτων ασχολείται με τα μακροχρόνια, βαθιά ριζωμένα μοτίβα ή σχήματα που βρίσκονται στη βάση των διαταραχών προσωπικότητας. Εστιάζει στην κατανόηση και την αλλαγή αυτών των σχημάτων, ώστε να αναπτυχθούν πιο υγιείς στρατηγικές διαχείρισης και καλύτερες διαπροσωπικές σχέσεις. Είναι συχνά αποτελεσματική για ανθρώπους με αποφευκτική, εξαρτητική ή ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή προσωπικότητας.

4. Θεραπείες βασισμένες στην ενσυνειδητότητα

Πρακτικές όπως ο διαλογισμός ενσυνειδητότητας βοηθούν τον άνθρωπο να γίνει πιο συνειδητός ως προς τις σκέψεις, τα συναισθήματα και τις συμπεριφορές του. Οι θεραπείες αυτές διδάσκουν την παρατήρηση των εμπειριών χωρίς κριτική, κάτι ιδιαίτερα χρήσιμο για τη διαχείριση του άγχους, της παρορμητικότητας και της συναισθηματικής αστάθειας.

5. Διαπροσωπική θεραπεία (IPT)

Η IPT εστιάζει στη βελτίωση των διαπροσωπικών σχέσεων και των δεξιοτήτων επικοινωνίας. Είναι ωφέλιμη για διαταραχές προσωπικότητας που χαρακτηρίζονται από δυσκολίες στις σχέσεις, όπως η ιστριονική ή η ναρκισσιστική. Βοηθά τον άνθρωπο να δουλέψει με τα μοτίβα επικοινωνίας του, να εκφράζει αποτελεσματικά τα συναισθήματά του και να αναπτύξει πιο υγιείς δυναμικές στις σχέσεις.

6. Υποστηρικτική θεραπεία και συμβουλευτική

Η υποστηρικτική θεραπεία προσφέρει έναν ασφαλή χώρο για να εκφράσει κανείς τις σκέψεις και τα συναισθήματά του. Ένας υποστηρικτικός θεραπευτής μπορεί να προσφέρει επικύρωση, ενσυναίσθηση και ενθάρρυνση, κάτι ιδιαίτερα σημαντικό για όσους έχουν βιώσει παραμέληση ή τραύμα στις πρώτες τους σχέσεις.

Αλλαγές που μπορεί να φέρει η θεραπεία

1. Καλύτερες σχέσεις: Η θεραπεία μπορεί να βοηθήσει στην ανάπτυξη πιο υγιών δεξιοτήτων σχέσης, οδηγώντας σε πιο σταθερές και ικανοποιητικές αλληλεπιδράσεις με τους άλλους.
2. Ρύθμιση των συναισθημάτων: Η εκμάθηση τεχνικών για τη διαχείριση έντονων συναισθημάτων φέρνει μεγαλύτερη συναισθηματική σταθερότητα και λιγότερες παρορμητικές συμπεριφορές.
3. Ενισχυμένη αυτοεκτίμηση: Η θεραπεία βοηθά στην αμφισβήτηση αρνητικών πεποιθήσεων για τον εαυτό, ενισχύοντας την αυτοπεποίθηση και την αίσθηση αξίας.
4. Αποτελεσματική επικοινωνία: Οι καλύτερες δεξιότητες επικοινωνίας βελτιώνουν τις διαπροσωπικές σχέσεις και μειώνουν τις συγκρούσεις.
5. Ανεξαρτησία και αυτονομία: Η θεραπεία μπορεί να ενδυναμώσει μια πιο σταθερή αίσθηση εαυτού και να μειώσει την εξάρτηση από τους άλλους για επιβεβαίωση και στήριξη.
6. Λιγότερες αυτοκαταστροφικές συμπεριφορές: Η θεραπεία βοηθά στην αναζήτηση πιο υγιών τρόπων διαχείρισης του συναισθηματικού πόνου, μειώνοντας συμπεριφορές όπως ο αυτοτραυματισμός ή η χρήση ουσιών.
7. Μεγαλύτερη ικανοποίηση από τη ζωή: Καθώς τα συμπτώματα γίνονται διαχειρίσιμα, πολλοί άνθρωποι βιώνουν μεγαλύτερη ικανοποίηση από τη ζωή και μια βαθύτερη αίσθηση ευεξίας.

Είναι σημαντικό να θυμόμαστε ότι οι άνθρωποι με διαταραχές προσωπικότητας μπορεί να μην έχουν επίγνωση της επίδρασης της συμπεριφοράς τους στους ίδιους και στους άλλους και συχνά δεν αναζητούν θεραπεία από μόνοι τους. Η θεραπεία περιλαμβάνει συνήθως ψυχοθεραπεία, ενώ σε ορισμένες περιπτώσεις η φαρμακευτική αγωγή, που στην Ελλάδα συνταγογραφείται μόνο από ψυχίατρο, μπορεί να βοηθήσει σε συγκεκριμένα συμπτώματα. Η έγκαιρη παρέμβαση και η κατάλληλη θεραπεία μπορούν να βελτιώσουν την ποιότητα ζωής τόσο των ανθρώπων με διαταραχές προσωπικότητας όσο και όσων βρίσκονται γύρω τους.

Αν έχετε σκέψεις αυτοτραυματισμού ή αυτοκτονίας, ζητήστε αμέσως βοήθεια: καλέστε το 112 ή τη Γραμμή Παρέμβασης για την Αυτοκτονία 1018 (Κλίμακα, όλο το 24ωρο).