Όταν βρισκόμαστε μπροστά στην αβεβαιότητα, οι περισσότεροι προσπαθούμε να βγάλουμε νόημα. Αναζητούμε εξηγήσεις, ζυγίζουμε ποια μας «φαίνεται» σωστή και τελικά καταλήγουμε σε μια απάντηση. Αυτή την καθημερινή διαδικασία οι ψυχολόγοι την ονομάζουν καθημερινή επιστημολογία (lay epistemology). Πρόκειται για μια θεωρία του Arie Kruglanski που εξετάζει πώς οι άνθρωποι σχηματίζουν και διατηρούν τις πεποιθήσεις τους.
Τι σημαίνει;
Η λέξη lay σημαίνει απλώς «συνηθισμένος», «καθημερινός», δηλαδή όχι ειδικός. Σύμφωνα με τη θεωρία, ο καθένας μας, χωρίς να το συνειδητοποιεί, λειτουργεί σαν επιστήμονας της δικής του ζωής όταν αποφασίζει τι είναι αληθινό και τι όχι. Παράγουμε εξηγήσεις, τις συγκρίνουμε με όσα ήδη γνωρίζουμε και τελικά «παγώνουμε» σε εκείνη που μας πείθει.
Γιατί το κάνουμε αυτό;
Ο τρόπος με τον οποίο καταλήγουμε σε συμπεράσματα διαμορφώνεται από δύο βασικές ανάγκες:
- Η ανάγκη για κλείσιμο (closure): η επιθυμία για γρήγορες απαντήσεις, ιδίως όταν η αβεβαιότητα μάς φέρνει σε δύσκολη θέση.
- Η ανάγκη για ακρίβεια: η επιθυμία να βρούμε το σωστό, ακόμη κι αν η απόφαση αργήσει.
Ανάλογα με την περίσταση, μία από τις δύο μπορεί να υπερισχύσει. Αν, για παράδειγμα, είστε αγχωμένοι και θέλετε να ξεκαθαρίσει γρήγορα η κατάσταση, μπορεί να δεχτείτε την πρώτη εξήγηση που φαίνεται να ταιριάζει. Αν έχετε χρόνο και περιθώριο, ίσως ψάξετε λίγο περισσότερο πριν αποφασίσετε.
Παραδείγματα από την καθημερινότητα
- Ένας φίλος δεν σας ξαναπήρε τηλέφωνο. Μπορεί να συμπεράνετε αμέσως ότι είναι θυμωμένος μαζί σας (κλείσιμο) ή να σκεφτείτε κι άλλες πιθανότητες, ότι είναι πνιγμένος στη δουλειά ή ότι έχασε το κινητό του (ακρίβεια).
- Σε περιόδους κρίσης οι άνθρωποι συχνά προσκολλώνται σε ισχυρές αλλά υπεραπλουστευμένες πεποιθήσεις, γιατί αυτό μοιάζει πιο ασφαλές από το να μείνουν με την αβεβαιότητα.
Γιατί είναι χρήσιμο στη θεραπεία;
Στη θεραπεία, η διερεύνηση του τρόπου με τον οποίο οι θεραπευόμενοι σχηματίζουν τις πεποιθήσεις τους και κρατιούνται από αυτές μπορεί να αποδειχθεί πολύτιμο εργαλείο. Μερικές φορές η δυσφορία συνδέεται με το πρόωρο κλείσιμο: ο άνθρωπος καταλήγει σε μια αρνητική εξήγηση χωρίς να εξετάσει εναλλακτικές. Άλλες φορές η πίεση για ακρίβεια γίνεται συντριπτική και οδηγεί σε αναποφασιστικότητα και άγχος.
Η κατανόηση της καθημερινής επιστημολογίας βοηθά τους θεραπευόμενους:
- να αναγνωρίζουν πώς ο νους τους αναζητά τη βεβαιότητα,
- να προσέχουν πότε βιάζονται να βγάλουν συμπεράσματα,
- να εξασκούνται στο να επιβραδύνουν και να εξετάζουν εναλλακτικές οπτικές.
Τι κρατάμε
Η καθημερινή επιστημολογία μάς θυμίζει ότι ο σχηματισμός πεποιθήσεων δεν αφορά μόνο τα γεγονότα. Αφορά επίσης τις ανάγκες μας, το πόσο άνετα στεκόμαστε απέναντι στην αβεβαιότητα και τους «συντομότερους δρόμους» που παίρνουμε για να νιώσουμε ασφαλείς. Η θεραπεία προσφέρει έναν χώρο για να διερευνήσετε αυτές τις διαδικασίες και να αναπτύξετε πιο ισορροπημένους, πιο ευέλικτους τρόπους σκέψης.