Engellilik, bedensel bozuklukların ötesine geçen ve kişinin topluma tam olarak katılımını etkileyebilecek pek çok durumu kapsayan bir kavramdır. Bu yazıda engelliliği anlamaya yönelik farklı model ve yaklaşımları ele alıyor, engelli bireylere bakışımızı şekillendiren ve zaman içinde değişen bakış açılarına ışık tutuyoruz.
Tıbbi model
Geleneksel tıbbi model engelliliği bireysel bozuklukların ya da sağlık durumlarının bir sonucu olarak görür. Kişinin engelliliğinin bedensel ya da ruhsal yönlerini tanılamaya ve tedavi etmeye odaklanır. Eleştirmenler bu modelin, kişinin yapabildiklerine odaklanmak yerine yapamadıklarını öne çıkararak damgalayıcı bir bakışa yol açabileceğini savunur.
Sosyal model
Sosyal model ise engelliliğin oluşmasında toplumsal engellerin rolünü vurgular. Katılımı engelleyenin bireyin bozukluğu değil, erişilemez ortamlar, ayrımcı tutumlar ve gerekli düzenlemelerin yapılmaması olduğunu öne sürer. Bu model kapsayıcı uygulamalara ve engelleri kaldıracak toplumsal değişimlere yönelmeyi teşvik eder.
Biyopsikososyal model
Tıbbi ve sosyal modellerin unsurlarını birleştiren biyopsikososyal model, engelliliği anlamada biyolojik, psikolojik ve sosyal etkenleri birlikte ele alır. Kişinin sağlık durumu, bireysel deneyimleri ve toplumsal bağlam arasındaki etkileşimi kabul ederek bütüncül bir bakış açısı sunar.
İnsan hakları modeli
İnsan hakları modeli engelliliği bir insan hakları meselesi olarak ele alır; fırsat eşitliğini, onuru ve ayrımcılık yapılmamasını vurgular. Birleşmiş Milletler Engelli Hakları Sözleşmesi gibi uluslararası sözleşmelerle uyumludur ve engelli bireylerin hayatın her alanına tam olarak dahil olmasını ve katılmasını savunur.
Yeterlilik (kapabilite) modeli
Filozof Martha Nussbaum’dan esinlenen yeterlilik modeli, kişinin gelişip serpildiği bir hayat sürme yeteneklerine odaklanır. Engelli bireylerin tüm potansiyellerini geliştirmelerini sağlayacak koşulları yaratmanın önemini vurgular ve anlamlı, doyurucu bir hayat sürme haklarının altını çizer.
“Önce kimlik” mi, “önce kişi” mi?
Engelli bireylerden söz ederken kullanılan dil konusunda süregiden bir tartışma vardır. İngilizcede “disabled person” (engelli kişi) gibi “önce kimlik” dili bazı engelli toplulukları tarafından benimsenir; engelliliğin kimliklerinin ayrılmaz bir parçası olduğunu vurgular. “Person with a disability” (engeli olan kişi) gibi “önce kişi” dili ise kişiyi durumundan önce koymayı, önce insanlığını tanımayı amaçlar. Türkçede de benzer bir tartışma “engelli birey” ve “engeli olan kişi” ifadeleri etrafında yürür; en doğrusu kişinin kendisi için hangi ifadeyi tercih ettiğine kulak vermektir.
Sonuç
Engelliliği anlamak, bireysel deneyimlerin karmaşıklığını ve daha geniş toplumsal bağlamı kabul etmeyi gerektirir. Farklı model ve yaklaşımları inceledikçe kapsayıcılığı benimsemenin, engelleri kaldırmanın ve engelli bireylerin doğuştan gelen değerini ve yeteneklerini tanımanın daha adil ve şefkatli bir toplum kurmanın vazgeçilmez adımları olduğu açıkça görülüyor.