Dünya genelinde milyonlarca insan için kaygı geçici bir duygu değil, gündelik bir mücadeledir. Kaygı bozuklukları her yaştan, her kesimden ve her yaşam alanından insanı etkileyen en yaygın ruh sağlığı sorunları arasındadır. Bu yazıda kaygı bozukluklarının inceliklerini ele alıyor; türlerini, nedenlerini, belirtilerini ve en önemlisi kaygıyla yaşayan kişilerin bu durumu nasıl yönetebileceğini ve nasıl desteklenebileceğini inceliyoruz. Gelin Amerikan Psikiyatri Birliği’nin (APA) sınıflandırmasına göre farklı kaygı bozukluklarına bakalım.
Yaygın anksiyete bozukluğu
Yaygın anksiyete bozukluğu (YAB), endişelenmek için çok az neden olsa ya da hiç olmasa bile hayatın çeşitli yönleriyle ilgili süreğen ve aşırı endişedir. YAB’ı olan kişiler felaket bekler, gündelik konular hakkında aşırı kaygılanır ve çoğu zaman en kötü sonucu bekler. Yaygın anksiyete bozukluğu dünya nüfusunun yaklaşık %4’ünü etkiler ve dünyadaki en yaygın ruhsal bozukluklardan biridir.
- Aşırı endişe: Endişelenmek için çok az neden olsa ya da hiç olmasa bile hayatın çeşitli yönleriyle ilgili süreğen ve aşırı endişe.
- Huzursuzluk: Diken üstünde ya da huzursuz hissetme.
- Yorgunluk: Kolayca yorulma.
- Dikkati toplamakta güçlük: Odaklanmakta zorlanma ya da zihnin boşalması.
- Sinirlilik: Kolayca rahatsız olma ya da sinirlenme.
- Kas gerginliği: Kas gerginliği ya da kas ağrıları.
- Uyku sorunları: Uykuya dalmakta, uykuyu sürdürmekte güçlük ya da huzursuz, dinlendirmeyen bir uyku.
Panik bozukluk
Panik bozukluk, gerçek bir tehlike yokken şiddetli bedensel tepkileri tetikleyen ani ve tekrarlayan yoğun korku nöbetleriyle tanımlanır. Bu panik ataklar kişiyi güçsüz bırakabilir ve çoğu zaman birdenbire ortaya çıkar. Panik bozukluk dünya genelinde insanların yaklaşık %2,7’sini yaşamları boyunca etkiler ve dünyanın farklı kültürlerinde ve bölgelerinde görülür.
- Panik ataklar: Gerçek bir tehlike yokken şiddetli bedensel tepkileri tetikleyen ani ve tekrarlayan yoğun korku nöbetleri.
- Nefes darlığı: Nefes alamıyormuş ya da boğuluyormuş gibi hissetme.
- Göğüs ağrısı ya da rahatsızlığı: Kalbin küt küt attığını hissetme ya da göğüs ağrısı.
- Baş dönmesi ya da sersemlik: Başın dönmesi ya da bayılacakmış gibi hissetme.
- Titreme: Titreme ya da sarsılma hissi.
- Kontrolü kaybetme korkusu: Kontrolü kaybetme ya da delirme korkusu.
- Ölüm korkusu: Panik atak sırasında ölme korkusu.
Sosyal kaygı bozukluğu (sosyal fobi)
Sosyal fobi olarak da bilinen sosyal kaygı bozukluğu, sosyal durumlara karşı yoğun bir korkuyu içerir ve belirgin sıkıntıya ve kaçınma davranışına yol açar. Sosyal kaygı bozukluğu olan kişiler başkaları tarafından yargılanmaktan ve incelenmekten korkar. Sosyal kaygı bozukluğu dünya nüfusunun yaklaşık %7,1’ini etkiler ve farklı yaş gruplarında ve kültürlerde yaygındır.
- Yoğun korku: Sosyal durumlara karşı yoğun korku; sosyal etkinliklerden kaçınmaya yol açar.
- Bedensel belirtiler: Sosyal ortamlarda kızarma, terleme, titreme ya da kalp çarpıntısı.
- Kaçınma: Sosyal durumlardan kaçınma ya da onlara yoğun korku veya kaygıyla katlanma.
- Utanma korkusu: Başkaları tarafından yargılanma, utandırılma ya da küçük düşürülme korkusu.
Özgül fobiler
Özgül fobiler belirli nesnelere ya da durumlara karşı yoğun ve akılcı olmayan bir korkuyu içerir. Yükseklik, hayvanlar, uçak yolculuğu ve kapalı alanlar sık görülen örneklerdir. Özgül fobisi olan kişiler korktukları nesne ya da durumla karşılaşmamak için büyük çaba harcar. Özgül fobiler dünya genelinde yaygındır ve dünya nüfusunun yaklaşık %7-9’unu etkiler. Her yaştan ve her kesimden insanda gelişebilir.
- Yoğun korku: Yükseklik, uçak yolculuğu, hayvanlar ya da iğne olmak gibi belirli nesnelere veya durumlara karşı yoğun korku.
- Kaçınma davranışı: Fobik nesneden ya da durumdan kaçınma ya da ona yoğun korkuyla katlanma.
- Anında ortaya çıkan kaygı: Fobik nesne ya da durumla karşılaşıldığında, hatta yalnızca düşünüldüğünde bile anında ortaya çıkan kaygı tepkisi.
Obsesif kompulsif bozukluk (OKB)
Obsesif kompulsif bozukluk (OKB), süreğen ve istenmeyen düşüncelerle (obsesyonlar) ve tekrarlayan davranışlarla ya da zihinsel eylemlerle (kompulsiyonlar) tanımlanır. OKB’si olan kişiler obsesyonların yarattığı kaygıyı hafifletmek için belirli ritüelleri ya da rutinleri yerine getirmeye zorlanmış hissedebilir. OKB dünya nüfusunun yaklaşık %1-2’sini etkiler ve her milletten ve etnik gruptan insanda görülür.
- Obsesyonlar: Kaygıya ya da sıkıntıya yol açan, tekrarlayan, istenmeyen ve zihne zorla giren düşünceler, imgeler ya da dürtüler.
- Kompulsiyonlar: Kişinin bir obsesyona yanıt olarak ya da katı kurallara göre yapmaya zorlanmış hissettiği tekrarlayan davranışlar ya da zihinsel eylemler.
Agorafobi
Agorafobi, kaçmanın zor olabileceği durumlara ya da yerlere karşı yoğun bir korkuyu içeren ve kaçınma davranışına yol açan bir kaygı bozukluğudur. Agorafobisi olan kişiler çoğu zaman kalabalık yerlerde, açık alanlarda bulunmaktan ya da toplu taşıma kullanmaktan korkar. Agorafobi sıklıkla diğer kaygı bozukluklarıyla birlikte görülür ve küresel yaygınlık verileri sınırlıdır. Bununla birlikte dünya genelinde tanınan ve önemli bir ruh sağlığı sorunudur.
- Kamusal alan korkusu: Kaçmanın zor olabileceği kamusal yerlerde ya da durumlarda bulunmaya ilişkin yoğun korku ya da kaygı.
- Kaçınma davranışı: Kalabalık alanlar, toplu taşıma ya da hatta evden çıkmak gibi yerlerden veya durumlardan kaçınma.
- Başkalarına bağımlılık: Evden çıkarken güvenilir bir eşlikçiye ihtiyaç duymak gibi başkalarının yardımına bağımlı olma.
- Panik ataklar: Korkulan durumlarla karşılaşıldığında sıklıkla panik ataklar eşlik eder.
Seçici konuşmazlık (selektif mutizm)
Seçici konuşmazlık, kişinin evde ya da yakın aile üyeleriyle konuşabildiği halde belirli sosyal ortamlarda tutarlı olarak konuşamadığı bir kaygı bozukluğudur. Çoğunlukla çocukları etkiler ve sosyal etkileşimlerini önemli ölçüde kısıtlayabilir. Seçici konuşmazlık görece nadirdir; yaklaşık her 1.000 çocuktan birini etkiler. Kızlarda erkeklerden daha sık görülür.
- Tutarlı sessizlik: Evde konuşabildiği halde belirli sosyal ortamlarda konuşamama.
- Gerginlik: Aşırı utangaçlık ve sosyal kaygı.
- Göz temasından kaçınma: Sosyal ortamlarda göz temasından kaçınma ve bedensel olarak geri çekilme.
- Bedensel belirtiler: Sosyal ortamlarda karın ağrısı ya da bulantı gibi belirtiler.
Ayrılık kaygısı bozukluğu
Ayrılık kaygısı bozukluğu, bağlanma figürlerinden ayrılmaya karşı aşırı endişe ya da korku olarak tanımlanır ve belirgin sıkıntıya ve ayrılıktan kaçınmaya yol açar. Çocuklarda sık görülür; ancak yetişkinleri de etkileyebilir. Ayrılık kaygısı bozukluğu çocuklarda daha yaygındır ve çocuk ve ergenlerin yaklaşık %4-5’ini etkiler.
- Aşırı endişe: Bağlanma figürlerini kaybetmeye ilişkin aşırı endişe ya da korku.
- Kâbuslar: Ayrılıkla ya da yalnız kalma korkusuyla ilgili kâbuslar.
- Bedensel belirtiler: Ayrılık yaşandığında ya da beklendiğinde bedensel yakınmalar (baş ağrısı, karın ağrısı).
- Yalnız kalmaktan kaçınma: Kısa süreliğine bile yalnız kalmaktan kaçınma; evden uzakta ya da sevdiği biri yakınında olmadan uyumayı reddetme.
Sağlık kaygısı (hastalık kaygısı bozukluğu)
Hastalık kaygısı bozukluğu olarak da bilinen sağlık kaygısı, çok az tıbbi kanıt olsa ya da hiç olmasa bile ciddi bir hastalığı olduğuna dair aşırı endişeyi içerir. Sağlık kaygısı olan kişiler çoğu zaman olağan bedensel duyumları ciddi bir hastalığın işaretleri olarak yanlış yorumlar. Sağlık kaygısı dünya nüfusunun yaklaşık %1-2’sini etkiler ve dünyanın her yerinde, farklı kültürel geçmişlerden insanlarda görülür.
- Aşırı endişe: Çok az tıbbi kanıt olsa ya da hiç olmasa bile ciddi bir hastalığı olduğuna dair aşırı endişe.
- Kontrol davranışları: Hastalık belirtileri için bedeni tekrar tekrar kontrol etme, başkalarından güvence arama ya da sık sık doktora gitme. (İnternette belirtileri araştırmak da bunlara dahildir.)
- Kaçınma: Sağlıkla ilgili korkuları tetikleyebilecek yerlerden ya da kişilerden kaçınma.
- Aşırı farkındalık: Bedensel duyumlara karşı aşırı farkındalık; çoğu zaman olağan duyumları ciddi bir hastalığın işaretleri olarak yanlış yorumlama.
Madde/ilaç kaynaklı kaygı bozukluğu
Madde kaynaklı kaygı bozukluğu madde ya da ilaç kullanımı veya toksinlere maruz kalma nedeniyle ortaya çıkar. Kaygı belirtileri, panik ataklar ya da aşırı endişe ile tanımlanır. Bu belirtiler doğrudan madde kullanımının ya da yoksunluğunun sonucudur. Yaygınlığı kullanılan maddeye göre değişir. Madde kullanımı ve ilişkili kaygı bozuklukları dünya genelinde milyonlarca insanı etkileyen önemli halk sağlığı sorunlarıdır.
- Yoğun kaygı: Madde kullanımına (uyuşturucu, ilaç, toksin) bağlı yoğun kaygı, panik ataklar ya da aşırı endişe.
- Huzursuzluk: Huzursuzluk ya da diken üstünde hissetme.
- Sinirlilik: Kolayca sinirlenme ya da öfkelenme.
- Hızlı kalp atışı: Hızlı kalp atışı, titreme ya da terleme gibi bedensel belirtiler.
Tedavi ve destek: İyileşme yolculuğunu güçlendirmek
Bilişsel Davranışçı Terapi (BDT)
BDT kaygı bozukluklarının tedavisinin temel taşlarından biridir. Etkili birkaç tekniği kapsar:
Bilişsel yeniden yapılandırma: Olumsuz düşünce kalıplarını fark etmek ve sorgulamak.
Maruz bırakma terapisi: Korkulan durumlarla ya da nesnelerle kademeli olarak yüzleşmek.
Farkındalık ve gevşeme teknikleri: Meditasyon, derin nefes ve aşamalı kas gevşetmeyi kullanmak.
Davranışsal aktivasyon: Olumlu ve ödüllendirici etkinliklere katılmak.
Sosyal beceri eğitimi: Özellikle sosyal kaygı bozukluğunda kişilerarası iletişim becerilerini geliştirmek.
Nüksü önleme: Geri adımları önlemek için baş etme stratejileri geliştirmek.
Diğer tedavi seçenekleri
- İlaç tedavisi: Bazı durumlarda, özellikle kaygı belirtileri şiddetliyse, antidepresanlar ve kaygı giderici ilaçlar önerilebilir. İlaçlar mutlaka bir hekimin gözetiminde kullanılmalıdır.
- Diyalektik Davranış Terapisi (DBT): Bilişsel davranışçı teknikleri farkındalık ve kabul stratejileriyle bütünleştirir.
- EMDR: Travmatik anıları işlemek için iki yönlü uyarımdan yararlanan, travmayla ilişkili bozukluklar için geliştirilmiş bir terapi.
Yaşam tarzı değişiklikleri
Düzenli egzersiz: Endorfin salınımını sağlar ve daha iyi bir uykuyu destekler.
Sağlıklı beslenme: Duygu durumunu ve enerji düzeyini dengeler; ruhsal iyi oluşu destekler.
Yeterli uyku: Duygusal istikrar için düzenli uyku alışkanlıkları oluşturur.
Stres yönetimi teknikleri: Yoga, meditasyon ve hobiler stresi azaltır ve rahatlamayı destekler.
Alkol ve kafeini sınırlamak: Kaygı belirtilerini ağırlaştıran maddelerden kaçınmak.
Sosyal destek: Güçlü sosyal bağlar duygusal destek sağlar ve yalnızlık duygusunu azaltır.
Zaman yönetimi ve dinlenme: Etkili zaman yönetimi ve rahatlatıcı etkinlikler stres düzeyini azaltır ve zihinsel sakinliği destekler.
Sonuç
Kaygı bozukluklarını, yaygınlıklarını ve belirtilerini anlamak erken fark etme, tanı ve uygun müdahale için çok önemlidir. Siz ya da tanıdığınız biri bir kaygı bozukluğunun belirtilerini yaşıyorsa doğru tanı ve etkili tedavi için ruh sağlığı profesyonellerinden yardım almak çok önemlidir.