Kuir Sözlük’e hoş geldiniz. Bu, LGBTİ+ kimliklerinin, yönelimlerinin ve ifadelerinin çeşitli ve canlı dünyasını anlamak için hazırlanmış kapsamlı bir rehber. Bu rehberde LGBTİ+ yelpazesini oluşturan cinsel yönelimlerin, cinsiyet kimliklerinin, romantik yönelimlerin ve zamirlerin zengin dokusunu ele alıyoruz. Bu sözlükle cinsel yönelimi ya da cinsiyet kimliği ne olursa olsun herkese yönelik anlayışı, saygıyı ve kabulü desteklemeyi amaçlıyoruz. Kuir bireylerin ruh sağlığına dair bilgi arıyorsanız bu yazıya da göz atabilirsiniz.
Kuir Sözlük 1. Konu: Kuir kuram
LGBTİ+ topluluğunun farklı terminolojisine daha derinden girmeden önce bu kimlikleri anlamamızın büyük kısmına temel oluşturan akademik çerçeveyi, yani kuir kuramı anlamak önemlidir. Kuir kuram 20. yüzyılın sonlarında ortaya çıkan ve cinsellik, cinsiyet kimliği ve bu kavramların toplumsal inşasıyla ilgili konulara odaklanan bir eleştirel kuram alanıdır. Geleneksel toplumsal cinsiyet ve cinsellik anlayışlarına meydan okur; mevcut normları ve kategorileri yapıbozuma uğratmayı ve sarsmayı amaçlar.
Kuir kuramın kökenleri
Kuir kuramın kökleri feminist çalışmalara ve gey/lezbiyen çalışmalarına dayanır; insan kimliğinin ve arzusunun karmaşıklığını anlamaya yönelik disiplinlerarası bir yaklaşım olarak gelişmiştir. 1980’ler ve 1990’larda ortaya çıkan kuir kuram, çoğu zaman mevcut toplumsal yapılara uyum sağlamaya odaklanan önceki LGBT çalışmalarının sınırlılıklarına bir yanıttı. Kuir kuramcılar cinsel ve cinsiyet kimliklerinin akışkanlığını ve çeşitliliğini keşfetmeye çalıştı; normatif beklentilere uymayan insan deneyimlerinin “kuirliğini” kucakladılar.
LGBTİ+ terminolojisine katkıları
Kuir kuram LGBTİ+ topluluğunda kullanılan dili ve terminolojiyi önemli ölçüde etkiledi. Katı tanımlara meydan okuyan ve kimliklerin karmaşıklığını kutlayan kuir kuram farklı cinsel yönelimlerin, cinsiyet kimliklerinin ve ifadelerin ortaya çıkmasının ve kabul görmesinin önünü açtı. “Kuir” teriminin kendisinin benimsenmesini teşvik etti; bir zamanlar aşağılayıcı olan bir terimi LGBTİ+ topluluğundaki pek çok kişi için gururla benimsenen bir kimlik ifadesine dönüştürdü.
Dilin evrimi
Kuir kuram öne çıktıkça LGBTİ+ kimliklerinin toplumsal, siyasal ve kültürel yönlerinin daha incelikli bir şekilde anlaşılmasını sağladı. Düşüncedeki bu evrim yeni terimlerin ortaya çıkmasına ve mevcut terimlerin yeniden yorumlanmasına yol açtı; insanların kimliklerini ve deneyimlerini daha sahici ve doğru bir şekilde ifade etmesine olanak tanıdı. “Non-binary”, “genderqueer”, “sis-cinsiyetli (cisgender)” ve “panseksüel” gibi sözcükler daha yaygın olarak tanınır ve kabul görür hale geldi; bu da sözcük dağarcığımızı zenginleştirdi ve kapsayıcılığı destekledi.
Postmodernizm ve kuir kuram
Felsefi ve kültürel bir akım olan postmodernizm büyük anlatılara ve sabit anlamlara meydan okur. Kuir kuram bağlamında cinsellik ve toplumsal cinsiyetle ilgili yerleşik normları sorgular; kimliklerin akışkanlığını ve çoğulluğunu vurgular. Postmodernizmin sabit kategorilere duyduğu şüphecilik, kuir kuramın katı cinsel ve cinsiyet ikiliklerini yapıbozuma uğratma ve insanların geleneksel kısıtlamaların dışında farklı kimlikleri kucaklamasını sağlama hedefiyle örtüşür.
Feminizm ve kuir kuram
Toplumsal cinsiyet eşitliğini savunan ve ataerkil yapılara meydan okuyan feminizm, normatif toplumsal cinsiyet rollerini sorgulama konusunda kuir kuramla ortak bir zemini paylaşır. Her iki akım da baskıcı çerçeveleri ortadan kaldırmaya ve insanların kimliklerini özgürce ifade etmesini sağlamaya çalışır. Kuir kuram toplumsal cinsiyet ile cinselliğin kesişimlerini kabul eder; deneyimleri tarihsel olarak ötekileştirilmiş feminist hareketler içindekiler de dahil olmak üzere LGBTİ+ bireylerin seslerini güçlendirir.
Kuir kuramın toplumsal dönüşüm vizyonu
- Heteronormativiteye meydan okumak: Kuir kuram heteroseksüelliğin “norm” olduğu varsayımına meydan okur; farklı cinsel yönelimlerin ve ilişkilerin kabul görmesini destekler.
- Toplumsal cinsiyet normlarını sarsmak: Geleneksel toplumsal cinsiyet normlarını yapıbozuma uğratan kuir kuram non-binary ve genderqueer kimliklerin kabulünü teşvik eder; toplumsal cinsiyete dair daha kapsayıcı bir anlayışı destekler.
- Kesişimselliği desteklemek: Kuir kuram feminizmle uyumlu olarak kesişimselliğin önemini vurgular; insanların deneyimlerinin ırk, sınıf ve engellilik durumu gibi çeşitli etkenlerle şekillendiğini kabul eder.
- Farklı kimlikleri olumlamak: Kuir kuram farklı cinsel ve cinsiyet kimliklerini kutlar; kendini ifade etmeyi teşvik eder ve LGBTİ+ bireyler için bir aidiyet duygusu geliştirir.
- Güç yapılarını eleştirmek: Kuir kuram LGBTİ+ topluluğunun içindekiler de dahil olmak üzere güç yapılarını eleştirir; kapsayıcılığı teşvik eder ve toplumsal cinsiyete, ırka ve diğer etkenlere dayalı hiyerarşilere meydan okur.
Etkili isimler ve fikirler
Devrim niteliğinde bir çalışma alanı olan kuir kuram toplumsal cinsiyet, cinsellik ve kimlik etrafındaki toplumsal normlara meydan okur. Kuir kuramdaki etkili düşünürlerin fikirleri yalnızca akademik söylemi değil, toplumsal tutumları da şekillendirmiştir. Bu alanın öncü isimlerine ve dönüştürücü katkılarına bakalım.
Michel Foucault
Kuir kuramın kurucu isimlerinden biri olan Foucault’nun çalışmaları güç, bilgi ve cinsellik arasındaki ilişkiyi anlamanın temelini attı. “Cinselliğin Tarihi” gibi eserlerinde belgelediği cinselliğe yönelik tarihsel ve toplumsal tutumlar üzerine incelemeleri cinsel normların nasıl toplumsal olarak inşa edildiğini ve düzenlendiğini aydınlattı.
Judith Butler
Butler’ın performativite kavramı toplumsal cinsiyet çalışmalarında devrim yarattı. Çığır açan eseri “Cinsiyet Belası”nda (Gender Trouble) toplumsal cinsiyetin doğuştan gelmediğini, sergilendiğini (performe edildiğini) savunarak ikili toplumsal cinsiyet görüşüne meydan okudu. Butler’ın fikirleri kuir kuramı derinden etkiledi ve cinsiyet kimliklerinin akışkanlığını ve karmaşıklığını vurguladı.
Eve Kosofsky Sedgwick
Sedgwick’in çalışmaları, özellikle “Dolap Epistemolojisi” (Epistemology of the Closet) kitabı, eşcinselliğin gizli tarihlerini ve “dolap” kavramını inceledi. Kültürel ve edebi metinlerin cinsel kimliklere dair anlayışımızı nasıl şekillendirdiğini inceleyerek kimliklerin hem nasıl gizlendiğini hem de nasıl açığa vurulduğunu ortaya koydu.
Gayle Rubin
Rubin’in etkili makalesi “Seksi Düşünmek” (Thinking Sex), cinselliğin toplumsal inşasını ve cinsel pratiklere dayatılan hiyerarşileri inceledi. Cinsel özgürlüğün önemini vurguladı ve farklı cinsel pratiklerin toplumsal olarak damgalanmasını eleştirerek cinsel özgürleşmeyi ve kabulü savundu.
Monique Wittig
Wittig’in çalışmaları toplumsal cinsiyetin kendisinin toplumsal bir inşa olduğunu savundu. “Düz Akıl” (The Straight Mind) makalesinde “kadın” kavramının biyolojik bir gerçeklik değil, siyasal ve toplumsal bir inşa olduğunu öne sürdü. Wittig’in yazıları toplumsal cinsiyetin ve onun kimlik açısından anlamının köklü bir şekilde yeniden değerlendirilmesini teşvik etti.
Audre Lorde
Lorde’un feminizme ve kuir kimliğe kesişimsel yaklaşımı kişinin kendine özgü deneyimlerini kucaklamasının önemini vurguladı. Özellikle “Zami: A New Spelling of My Name” gibi eserlerindeki yazıları ırkın, sınıfın ve cinselliğin bireysel kimliklerin şekillenmesindeki önemini öne çıkardı ve LGBTİ+ topluluğu içindeki kimlik kesişimlerine dair değerli içgörüler sundu.
KUİR SÖZLÜK
Cinsel yönelimler:
- Heteroseksüel: Karşı cinsiyetten kişilere ilgi duyan.
- Homoseksüel (gey/lezbiyen): Kendi cinsiyetinden kişilere ilgi duyan.
- Biseksüel: Hem kendi cinsiyetinden hem de diğer cinsiyetlerden kişilere ilgi duyan.
- Panseksüel: Cinsiyet kimliği ya da biyolojik cinsiyetten bağımsız olarak kişilere ilgi duyan.
- Aseksüel: Başkalarına çok az cinsel ilgi duyan ya da hiç duymayan.
- Demiseksüel: Ancak güçlü bir duygusal bağ kurduktan sonra cinsel ilgi duyan.
- Kuir: Yalnızca heteroseksüel olmayan çeşitli cinsel yönelimler için kullanılan bir şemsiye terim. LGBTİ+ topluluğundaki bazı kişiler tarafından bir kimlik ifadesi olarak da kullanılır.
Cinsiyet kimlikleri:
- Sis-cinsiyetli (cisgender): Doğumda atanan cinsiyetle özdeşleşen.
- Trans: Doğumda atanandan farklı bir cinsiyetle özdeşleşen.
- Non-binary (ikili olmayan): Kendini yalnızca erkek ya da yalnızca kadın olarak tanımlamayan; cinsiyet kimliği geleneksel ikili kavramın dışında olan.
- Genderqueer: Non-binary’ye benzer şekilde geleneksel toplumsal cinsiyet ayrımlarına uymayan.
- Akışkan cinsiyet (genderfluid): Cinsiyet kimliği sabit olmayan ve zaman içinde değişebilen.
- Agender (cinsiyetsiz): Herhangi bir cinsiyetle özdeşleşmeyen.
- Bigender: İki farklı cinsiyetle aynı anda ya da farklı zamanlarda özdeşleşen.
- İki ruhlu (Two-Spirit): Kuzey Amerika’daki bazı yerli kültürler tarafından kullanılan bir terim. Hem eril hem de dişil nitelikleri bünyesinde taşıyan kişiyi tanımlar.
Romantik yönelimler:
- Biromantik: Hem kendi cinsiyetinden hem de diğer cinsiyetlerden kişilere romantik ilgi duyan.
- Panromantik: Cinsiyet kimliği ya da biyolojik cinsiyetten bağımsız olarak kişilere romantik ilgi duyan.
- Aromantik: Başkalarına çok az romantik ilgi duyan ya da hiç duymayan.
Zamirler:
Türkçede üçüncü tekil şahıs zamiri “o” zaten cinsiyetsizdir; bu nedenle zamir tartışmaları daha çok İngilizce gibi dillerde gündeme gelir. Yine de İngilizce konuşulan ortamlarda karşılaşabileceğiniz zamirleri bilmek faydalıdır:
- He/Him: Kendini erkek olarak tanımlayan bazı kişilerce kullanılır.
- She/Her: Kendini kadın olarak tanımlayan bazı kişilerce kullanılır.
- They/Them: Bazı non-binary, genderqueer ya da akışkan cinsiyetli kişilerce kullanılan cinsiyetsiz zamirler.
- Ze/Hir: Bazı kişilerce kullanılan bir başka cinsiyetsiz zamir seti.
- Ey/Em: Bazı non-binary kişilerce kullanılan bir başka cinsiyetsiz zamir seti.
- Xe/Xem: Bazı kişilerce tekil they/them’e alternatif olarak kullanılan cinsiyetsiz zamirler.
Türkçede ise “bey/hanım”, “kardeşim/abla/abi” gibi hitap biçimleri cinsiyet belirttiğinden, bir kişiye nasıl hitap edilmesini istediğini sormak saygılı bir yaklaşımdır.