Το βιβλίο του Erich Fromm (Έριχ Φρομ) The Art of Loving (Η τέχνη της αγάπης, 1956) είναι ίσως το πιο πολυδιαβασμένο βιβλίο για την αγάπη που έχει γράψει ψυχαναλυτής. Η εναρκτήρια ερώτησή του δίνει τον τόνο: «Είναι η αγάπη τέχνη; Τότε απαιτεί γνώση και προσπάθεια». Πολλοί θεωρούν ότι η αγάπη είναι ένα συναίσθημα στο οποίο πέφτουμε κατά τύχη. Ο Fromm υποστήριξε αντίθετα ότι πρόκειται για ικανότητα της προσωπικότητας, που μαθαίνεται και καλλιεργείται όπως κάθε απαιτητική τέχνη.
Το άρθρο αυτό ανήκει στη σειρά Η Ψυχανάλυση της Αγάπης. Εξηγεί με σαφήνεια τις βασικές ιδέες του Fromm, μεταξύ άλλων και την άποψή του για την αγάπη στις κοινωνίες της αγοράς, και εξετάζει τις κυριότερες κριτικές στο έργο του καθώς και τη σημασία του για την ψυχοθεραπεία.
Ποιος ήταν ο Erich Fromm;
Ο Erich Fromm (1900–1980) γεννήθηκε στη Φρανκφούρτη, σε μια ορθόδοξη εβραϊκή οικογένεια. Ολοκλήρωσε διδακτορικό στην κοινωνιολογία στη Χαϊδελβέργη το 1922 και εκπαιδεύτηκε ως ψυχαναλυτής στο Βερολίνο. Από το 1930 συνεργάστηκε με το Ινστιτούτο Κοινωνικών Ερευνών της Φρανκφούρτης, γνωστό αργότερα ως Σχολή της Φρανκφούρτης, μελετώντας πώς οι κοινωνικές και οικονομικές συνθήκες διαμορφώνουν τον χαρακτήρα. Μετά την άνοδο των ναζί στην εξουσία μετανάστευσε στις Ηνωμένες Πολιτείες και αργότερα έζησε πολλά χρόνια στο Μεξικό (Funk, 1982· Friedman, 2013).
Ο Fromm έφερε κοντά την ψυχανάλυση και την κοινωνική θεωρία. Αποδεχόταν την ανακάλυψη του Freud για τα ασυνείδητα κίνητρα, απέρριπτε όμως όλο και περισσότερο τη θεωρία της λίμπιντο, η οποία εξηγούσε την ανθρώπινη συμπεριφορά κυρίως ως μετασχηματισμό της σεξουαλικής ενέργειας.
Για τον Fromm, το βασικό πρόβλημα της ανθρώπινης ζωής δεν ήταν η διαχείριση των ενστίκτων αλλά ο τρόπος με τον οποίο κάθε άνθρωπος σχετίζεται με τον κόσμο και με τους άλλους. Ο χαρακτήρας, κατά την άποψή του, διαμορφώνεται από αυτούς τους τρόπους σχέσης, οι οποίοι με τη σειρά τους διαμορφώνονται από την κοινωνία.
Η θέση αυτή τον έφερε κοντά στη νεοφροϋδική ή πολιτισμική σχολή της Karen Horney και του Harry Stack Sullivan και ήταν ένας από τους λόγους της ρήξης του με το Ινστιτούτο της Φρανκφούρτης στα τέλη της δεκαετίας του 1930. Ο Fromm αποκαλούσε την προσέγγισή του «ανθρωπιστική»: την ενδιέφεραν οι συνθήκες κάτω από τις οποίες οι άνθρωποι μπορούν να αναπτύξουν τις δυνατότητές τους για λογική σκέψη, παραγωγικότητα και αγάπη. Τα έργα Escape from Freedom (Ο φόβος μπροστά στην ελευθερία, 1941), Man for Himself (Ο άνθρωπος για τον εαυτό του, 1947) και The Sane Society (Η υγιής κοινωνία, 1955) προετοίμασαν το έδαφος για το The Art of Loving.
Το πρόβλημα στο οποίο απαντά η αγάπη: η αίσθηση του χωρισμού
Ο Fromm ξεκινά από ένα βασικό δεδομένο της ανθρώπινης ύπαρξης: έχουμε επίγνωση του εαυτού μας ως ξεχωριστών ατόμων. Ξέρουμε ότι η ζωή μας είναι σύντομη, ότι γεννηθήκαμε και θα πεθάνουμε χωρίς να το επιλέξουμε και ότι, κατά κάποιον τρόπο, είμαστε μόνοι. Για τον Fromm, αυτή η επίγνωση είναι η πηγή κάθε άγχους και η βαθύτερη ανάγκη μας είναι να υπερβούμε τον χωρισμό.
Εξέτασε τους τρόπους με τους οποίους οι άνθρωποι έχουν προσπαθήσει να το πετύχουν:
- Έντονες, απορροφητικές εμπειρίες, από την τελετουργική έκσταση ως το αλκοόλ και τα ναρκωτικά. Δίνουν μια σύντομη αίσθηση συγχώνευσης, αφήνουν όμως τον άνθρωπο πιο απομονωμένο στη συνέχεια.
- Κομφορμισμός, δηλαδή η προσαρμογή στην ομάδα. Προσφέρει το αίσθημα του ανήκειν με τίμημα την ατομικότητα, και ο Fromm τον θεωρούσε την κύρια λύση των σύγχρονων κοινωνιών.
- Δημιουργική εργασία, που ενώνει τον εργαζόμενο με το υλικό του, όχι όμως με έναν άνθρωπο.
Μόνο η αγάπη, η πραγματική ένωση με έναν άλλον άνθρωπο, προσφέρει πλήρη απάντηση. Το σημείο αυτό συνδέει τον Fromm με την υπαρξιακή ψυχοθεραπεία, αλλά και με την ευρύτερη αναγνώριση του πόσο βλαπτική μπορεί να είναι η απομόνωση.
Εξαρτημένη και ώριμη αγάπη
Δεν είναι κάθε μορφή εγγύτητας αγάπη. Ο Fromm διέκρινε τη συμβιωτική ένωση από την ώριμη αγάπη.
Στη συμβιωτική ένωση δύο άνθρωποι εξαρτώνται ο ένας από τον άλλον με τρόπο που διαλύει την ατομικότητα τουλάχιστον του ενός. Παίρνει δύο μορφές:
- Υποταγή. Ο ένας ξεφεύγει από τον χωρισμό γινόμενος μέρος κάποιου άλλου, που τον κατευθύνει και τον προστατεύει. Ο Fromm το περιέγραψε, με κλινικούς όρους, ως μαζοχισμό.
- Κυριαρχία. Ο ένας ξεφεύγει από τον χωρισμό αντιμετωπίζοντας τον άλλον ως προέκταση του εαυτού του. Ο Fromm το περιέγραψε ως σαδισμό.
Ο κυρίαρχος σύντροφος εξαρτάται από τον υποτακτικό εξίσου όσο και το αντίστροφο. Ένα οικείο παράδειγμα είναι το ζευγάρι όπου ο ένας παίρνει όλες τις αποφάσεις και ο άλλος συμμορφώνεται από φόβο μήπως εγκαταλειφθεί. Κανείς από τους δύο δεν είναι πραγματικά ελεύθερος.
Η ώριμη αγάπη είναι μια ένωση στην οποία και οι δύο διατηρούν την ακεραιότητα και την ατομικότητά τους. Ο Fromm διατύπωσε το παράδοξο απλά: στην αγάπη δύο όντα γίνονται ένα και παρ’ όλα αυτά παραμένουν δύο. Μια σχετική φράση συνοψίζει τη διαφορά: «Η ανώριμη αγάπη λέει: “Σ’ αγαπώ επειδή σε χρειάζομαι”. Η ώριμη αγάπη λέει: “Σε χρειάζομαι επειδή σ’ αγαπώ”».
Η ανάλυσή του για την κυριαρχία και την υποταγή προαναγγέλλει το μεταγενέστερο έργο της Jessica Benjamin για την αμοιβαία αναγνώριση, καθώς και την αντίληψη του Otto Kernberg για την ώριμη αγάπη ως σχέση ανάμεσα σε δύο ολοκληρωμένα και ξεχωριστά πρόσωπα.
Η αγάπη είναι κάτι που κάνουμε
Η κεντρική θέση του βιβλίου είναι ότι η αγάπη είναι δραστηριότητα και όχι ένα συναίσθημα που απλώς μας συμβαίνει. Με τα λόγια του Fromm, είναι «ένα “στέκομαι μέσα στην αγάπη”, όχι ένα “πέφτω στην αγάπη”».
Το ερωτικό σκίρτημα, η ξαφνική κατάρρευση των φραγμών ανάμεσα σε δύο αγνώστους, είναι πραγματικό αλλά βραχύβιο. Αν το περάσουμε για την ίδια την αγάπη, τότε το σβήσιμό του θα το περάσουμε για το τέλος της αγάπης. Ο Fromm προειδοποιούσε επίσης ότι ο έντονος ενθουσιασμός του έρωτα μπορεί να λέει περισσότερα για την προηγούμενη μοναξιά των δύο ανθρώπων παρά για τον δεσμό τους.
Με τον όρο «δραστηριότητα» ο Fromm δεν εννοούσε την πολυάσχολη κινητικότητα, που μπορεί να πηγάζει από το άγχος, αλλά την παραγωγική χρήση των δικών μας δυνάμεων, η οποία εκφράζεται πάνω απ’ όλα στο να δίνουμε. Για αυτό που ονόμαζε δεκτικό ή εμπορικό χαρακτήρα, το να δίνει κανείς είναι απώλεια, που γίνεται μόνο σε αντάλλαγμα για κάτι άλλο. Για τον παραγωγικό χαρακτήρα, το να δίνει κανείς εκφράζει δύναμη και ζωντάνια. Αυτό που δίνουμε στην αγάπη δεν είναι κυρίως πράγματα αλλά κάτι από τη ζωή μας: ενδιαφέρον, κατανόηση, χιούμορ, ακόμη και θλίψη.
Τα τέσσερα βασικά στοιχεία της αγάπης
Ο Fromm υποστήριξε ότι όλες οι μορφές αγάπης μοιράζονται τέσσερα βασικά στοιχεία:
- Φροντίδα. Η αγάπη είναι «το ενεργό ενδιαφέρον για τη ζωή και την ανάπτυξη αυτού που αγαπάμε».
- Ευθύνη. Όχι ένα καθήκον που επιβάλλεται απ’ έξω, αλλά η ετοιμότητα να ανταποκρινόμαστε στις ανάγκες του άλλου, εκφρασμένες και ανέκφραστες.
- Σεβασμός. Χωρίς σεβασμό, η ευθύνη μετατρέπεται σε κυριαρχία. Η αντίστοιχη αγγλική λέξη, respect, προέρχεται από το λατινικό respicere («κοιτάζω»). Σημαίνει να βλέπουμε έναν άνθρωπο όπως είναι και να επιθυμούμε να εξελιχθεί με τον δικό του τρόπο.
- Γνώση. Ο σεβασμός προϋποθέτει να γνωρίζουμε τον άλλον πέρα από την επιφάνεια, κάτι που γίνεται εφικτό μόνο όταν ξεπεράσουμε την ενασχόληση με τον εαυτό μας, και που δεν ολοκληρώνεται ποτέ.
Τα τέσσερα αυτά στοιχεία αλληλοεξαρτώνται. Η φροντίδα χωρίς σεβασμό γίνεται έλεγχος· η γνώση χωρίς φροντίδα γίνεται ψυχρή περιέργεια. Ένας σύντροφος που αποφασίζει συνεχώς τι είναι καλύτερο για τον άλλον μπορεί να νοιάζεται πολύ αλλά να δείχνει ελάχιστο σεβασμό.
Οι διαφορετικές μορφές αγάπης
Για τον Fromm, η αγάπη δεν είναι κυρίως σχέση με ένα συγκεκριμένο πρόσωπο αλλά στάση του χαρακτήρα, που καθορίζει πώς σχετίζεται κανείς με τον κόσμο στο σύνολό του. Όποιος αγαπά ένα μόνο άτομο και είναι αδιάφορος για όλους τους άλλους δείχνει, με τους όρους του, συμβιωτική προσκόλληση ή διευρυμένο εγωισμό.
Περιέγραψε διάφορες μορφές αγάπης:
- Η αδελφική αγάπη, η πιο θεμελιώδης, είναι η αγάπη για όλους τους ανθρώπους. Δεν είναι αποκλειστική και στηρίζεται σε έναν κοινό ανθρώπινο πυρήνα.
- Η μητρική αγάπη είναι η άνευ όρων αποδοχή της ζωής και των αναγκών του παιδιού. Η πραγματική της δοκιμασία έρχεται όταν η μητέρα που αγαπά πρέπει να θέλει το παιδί να γίνει ανεξάρτητο και να αποχωριστεί από εκείνη.
- Η ερωτική αγάπη είναι η λαχτάρα για πλήρη ένωση με ένα άλλο πρόσωπο. Είναι αποκλειστική και η πιο απατηλή μορφή, καθώς συγχέεται εύκολα με το ερωτικό σκίρτημα. Ο Fromm θεωρούσε ότι πρέπει να είναι επίσης πράξη βούλησης και δέσμευσης.
- Η αγάπη για τον εαυτό, για την οποία γίνεται λόγος παρακάτω.
- Η αγάπη για τον Θεό, η θρησκευτική έκφραση της ίδιας ανάγκης για υπέρβαση του χωρισμού, την οποία ο Fromm εξέτασε ψυχολογικά και συνέδεσε με τον χαρακτήρα κάθε πολιτισμού.
Αντιπαρέβαλε επίσης την άνευ όρων «μητρική» αγάπη με μια «πατρική» αγάπη που είναι υπό όρους και κερδίζεται, υποστηρίζοντας ότι ο ώριμος άνθρωπος φέρει μέσα του και τις δύο.
Η αγάπη για τον εαυτό δεν είναι εγωισμός
Μια μακρά παράδοση καταδίκαζε την αγάπη για τον εαυτό ως αμαρτία. Η θεωρία του Freud για τον ναρκισσισμό υπονοούσε ότι όσο περισσότερη αγάπη στρέφεται προς τον εαυτό τόσο λιγότερη μένει για τους άλλους (δείτε Ο Freud για την αγάπη).
Ο Fromm απέρριψε αυτή την «υδραυλική» λογική, σύμφωνα με την οποία η αγάπη λειτουργεί σαν μια σταθερή ποσότητα υγρού που μπορεί να ρέει μόνο προς μία κατεύθυνση κάθε φορά. Αν είναι αρετή να αγαπάμε τον πλησίον μας ως άνθρωπο, υποστήριξε, δεν μπορεί να είναι ελάττωμα να αγαπάμε τον εαυτό μας, αφού κι εμείς είμαστε άνθρωποι. Η αγάπη για τους άλλους και η αγάπη για τον εαυτό δεν αποκλείουν η μία την άλλη· πάνε μαζί.
Ο Fromm χάραξε σαφή διαχωριστική γραμμή ανάμεσα στην αγάπη για τον εαυτό και στον εγωισμό. Ο εγωιστής ενδιαφέρεται μόνο για τον εαυτό του και κρίνει τους άλλους μόνο με βάση το πόσο χρήσιμοι του είναι. Κι όμως, για τον Fromm, ο εγωιστής δεν αγαπά τον εαυτό του υπερβολικά αλλά πολύ λίγο: ο εγωισμός αναπληρώνει την έλλειψη γνήσιας φροντίδας για τον εαυτό. Παρομοίως, η επιδεικτική ανιδιοτέλεια μπορεί να κρύβει εχθρότητα και αδυναμία να χαρεί κανείς τη ζωή.
Η αγάπη σε μια κοινωνία της αγοράς
Με βάση την ιδέα του για τον εμπορικό προσανατολισμό (marketing orientation) από το Man for Himself (1947), ο Fromm υποστήριξε ότι στη σύγχρονη καπιταλιστική κοινωνία οι άνθρωποι βιώνουν τον εαυτό τους ως προϊόντα, η αξία των οποίων εξαρτάται από το πόσο «εμπορεύσιμα» είναι. Τότε και η αγάπη οργανώνεται σαν ανταλλαγή. Κατά την περιγραφή του, δύο άνθρωποι ερωτεύονται όταν ο καθένας νιώθει ότι βρήκε τον καλύτερο διαθέσιμο σύντροφο στην αγορά, με δεδομένα τα όρια της δικής του αξίας. Το ιδανικό ζευγάρι γίνεται μια ομάδα που λειτουργεί ομαλά.
Ο Fromm περιέγραψε αρκετές μορφές «ψευδοαγάπης» που χαρακτηρίζουν αυτή την κατάσταση:
- Ειδωλολατρική αγάπη, όπου ο σύντροφος λατρεύεται ως η πηγή κάθε αξίας.
- Συναισθηματική αγάπη, που βιώνεται κυρίως στη φαντασία, στις ταινίες ή στις αναμνήσεις.
- Προβολική αγάπη, όπου τα δικά μας προβλήματα μεταφέρονται στον σύντροφο ή στα παιδιά.
- Εγωισμός για δύο, όπου το ζευγάρι σχηματίζει μια κλειστή συμμαχία απέναντι στον κόσμο.
Τις θεωρούσε συμπτώματα ενός πολιτισμού που αποθαρρύνει την παραγωγική στάση την οποία απαιτεί η αγάπη. Μεταγενέστεροι σχολιαστές εφαρμόζουν συχνά αυτή την ανάλυση στις διαδικτυακές γνωριμίες, πρόκειται όμως για προέκταση της σκέψης του Fromm και όχι για δική του θέση.
Πώς καλλιεργείται η αγάπη
Ο Fromm επέμενε ότι το βιβλίο του δεν πρόσφερε συνταγή. Η άσκηση της αγάπης έχει τις ίδιες γενικές απαιτήσεις με κάθε τέχνη:
- Πειθαρχία. Όχι ένας κανόνας που επιβάλλεται απ’ έξω, αλλά έκφραση της δικής μας βούλησης, που εφαρμόζεται σε όλη μας τη ζωή.
- Συγκέντρωση. Το να είμαστε πλήρως παρόντες. Αυτό εξαρτάται από την ικανότητα να μένουμε μόνοι με τον εαυτό μας, μια ιδέα που θυμίζει την «ικανότητα να είναι κανείς μόνος» του Winnicott.
- Υπομονή. Τα αποτελέσματα δεν μπορούν να βιαστούν.
- Ύψιστο ενδιαφέρον. Η τέχνη πρέπει να έχει βαθιά σημασία για εκείνον που την ασκεί.
Η αγάπη απαιτεί επίσης να ξεπεράσουμε τον ναρκισσισμό (την απορρόφηση στον εαυτό), να κατακτήσουμε την αντικειμενικότητα (να βλέπουμε τους άλλους όπως είναι και όχι όπως τους πλάθουν οι επιθυμίες και οι φόβοι μας), να έχουμε έλλογη πίστη στον εαυτό μας και στον άλλον και το θάρρος να διακινδυνεύσουμε την απογοήτευση.
Έχειν και είναι
Στο To Have or To Be? (Να έχεις ή να είσαι;, 1976), είκοσι χρόνια αργότερα, ο Fromm διεύρυνε αυτή τη σκέψη σε δύο βασικούς τρόπους ζωής:
- Στον τρόπο του έχειν, ο άνθρωπος σχετίζεται με τον κόσμο μέσω της κατοχής και του ελέγχου: αντικειμένων, γνώσεων, κοινωνικής θέσης και ανθρώπων.
- Στον τρόπο του είναι, σχετίζεται μέσω της ενεργού συμμετοχής, του μοιράσματος και της ανάπτυξης.
Στην αγάπη, ο τρόπος του έχειν μετατρέπει τον σύντροφο σε απόκτημα που αποκτήθηκε μια για πάντα. Ο Fromm χρησιμοποίησε αυτή την ιδέα για να εξηγήσει γιατί οι σχέσεις συχνά φθείρονται όταν οι σύντροφοι σταματούν να προσπαθούν να είναι αξιαγάπητοι και αρχίζουν να θεωρούν ο ένας τον άλλον δεδομένο. Στον τρόπο του είναι, η αγάπη είναι κάτι που κάνουμε και που ανανεώνεται ξανά και ξανά.
Κριτική και περιορισμοί
Το έργο του Fromm έχει δεχθεί κριτική από διάφορες πλευρές:
- Απώλεια της κριτικής αιχμής της ψυχανάλυσης. Ο Herbert Marcuse, στον επίλογο του Eros and Civilization (Έρως και πολιτισμός, 1955), κατηγόρησε τους νεοφροϋδικούς, ανάμεσά τους και τον Fromm, ότι εγκατέλειψαν τον κριτικό πυρήνα της θεωρίας των ορμών του Freud και μετέτρεψαν την ψυχανάλυση σε ηθική της προσαρμογής.
- Περισσότερο ηθικό παρά κλινικό. Οι ψυχαναλυτές αναγνώστες βρίσκουν συχνά το The Art of Loving περισσότερο ηθικό οδηγό παρά κλινική περιγραφή· λέει ελάχιστα για την ασυνείδητη σύγκρουση, την επιθετικότητα και την πρώιμη ανάπτυξη, που η Melanie Klein ή ο Kernberg τοποθετούν στο κέντρο της ικανότητας για αγάπη.
- Φύλο και σεξουαλικότητα. Η έμφυλη περιγραφή της «μητρικής» και της «πατρικής» αγάπης, καθώς και η περιγραφή της ερωτικής αγάπης ως ένωσης αρσενικού και θηλυκού πόλου, αντανακλούν τις αντιλήψεις της δεκαετίας του 1950. Η αντιμετώπιση της ομοφυλοφιλίας ως αποτυχίας αυτής της πολικότητας έχει επικριθεί ευρέως και δεν συνάδει με τη σύγχρονη ψυχοθεραπευτική κατανόηση.
- Έλλειψη τεκμηρίωσης. Οι ισχυρισμοί του είναι φιλοσοφικοί και όχι εμπειρικοί, αν και σε γενικές γραμμές συμβατοί με τη μεταγενέστερη έρευνα για τον δεσμό (δείτε Ο Bowlby και ο δεσμός).
Γιατί οι ιδέες του Fromm έχουν σημασία στη θεραπεία
Παρά τους περιορισμούς αυτούς, οι ιδέες του Fromm παραμένουν χρήσιμες στην ψυχοθεραπεία. Όταν βλέπουμε την αγάπη ως ικανότητα, η εστίαση μετακινείται από την αναζήτηση του ιδανικού συντρόφου στη δική μας ικανότητα να φροντίζουμε, να σεβόμαστε και να γνωρίζουμε έναν άλλον άνθρωπο. Οι ιδέες του μπορούν επίσης να βοηθήσουν κάποιον να αναγνωρίσει μοτίβα όπως:
- σχέσεις οργανωμένες γύρω από την κυριαρχία και την υποταγή ή γύρω από τον φόβο της μοναξιάς
- την πεποίθηση ότι η φροντίδα του εαυτού είναι εγωιστική ή ηθικά ύποπτη, σε συνδυασμό με σκληρή αυτοκριτική
- την αίσθηση ότι η αγάπη τελείωσε όταν ξεθωριάζουν ο αρχικός ενθουσιασμός και η εξιδανίκευση
- τη μέτρηση του εαυτού ή του συντρόφου με βάση την «αγοραία αξία»
Η δουλειά πάνω στα όρια μπορεί να ιδωθεί ως δουλειά πάνω στην ικανότητα να παραμένουν δύο άνθρωποι δύο ενώ είναι κοντά. Η θέση του Fromm ότι η σκληρή παραμέληση του εαυτού και ο εγωισμός έχουν κοινή ρίζα βοηθά συχνά όσους νιώθουν ότι η φροντίδα του εαυτού είναι κάτι λάθος. Το να δούμε το τέλος της αρχικής εξιδανίκευσης ως μετάβαση και όχι ως αποτυχία είναι συχνό θέμα στη θεραπεία ζεύγους. Και η προσοχή του Fromm στον πολιτισμό μάς θυμίζει ότι η αντιμετώπιση των συντρόφων ως εναλλάξιμων δεν είναι μόνο ατομικό πρόβλημα.
Οι ιδιότητες που ζητούσε ο Fromm από εκείνον που αγαπά, η συγκέντρωση, ο σεβασμός για τη χωριστότητα του άλλου και η γνώση που κερδίζεται μέσα από τη συμμετοχή, είναι και οι ιδιότητες μιας καλής θεραπευτικής σχέσης.
Συμπέρασμα
Ο Fromm παρουσίασε την αγάπη ως μια ενεργή στάση που μπορεί να μαθευτεί και όχι ως παθητικό συναίσθημα ή τυχαία συνάντηση. Η ανάλυσή του για τον χωρισμό, η διάκριση ανάμεσα στην εξαρτημένη και στην ώριμη αγάπη, τα τέσσερα στοιχεία της φροντίδας, της ευθύνης, του σεβασμού και της γνώσης, καθώς και η κριτική του στην αγάπη ως ανταλλαγή της αγοράς, προσφέρουν ακόμη μια καθαρή γλώσσα για τις σχέσεις των ενηλίκων, ακόμη κι αν ορισμένα μέρη της θεωρίας του έχουν ξεπεραστεί. Όταν οι δυσκολίες στο να δίνει ή να δέχεται κανείς αγάπη προκαλούν επανειλημμένα δυσφορία, η ψυχοδυναμική ψυχοθεραπεία μπορεί να βοηθήσει στη διερεύνηση της προέλευσής τους και στην ανάπτυξη νέων ικανοτήτων· μπορείτε να κλείσετε εδώ διαδικτυακές συνεδρίες, οι οποίες διατίθενται στα αγγλικά και στα τουρκικά.
Βιβλιογραφία
- Friedman, L. J. (2013). The Lives of Erich Fromm: Love's Prophet. Columbia University Press.
- Fromm, E. (1941). Escape from Freedom. Farrar & Rinehart.
- Fromm, E. (1947). Man for Himself: An Inquiry into the Psychology of Ethics. Rinehart.
- Fromm, E. (1955). The Sane Society. Rinehart.
- Fromm, E. (1956). The Art of Loving. Harper & Brothers.
- Fromm, E. (1976). To Have or To Be? Harper & Row.
- Funk, R. (1982). Erich Fromm: The Courage to Be Human. Continuum.
- Marcuse, H. (1955). Eros and Civilization: A Philosophical Inquiry into Freud. Beacon Press.