Η αγάπη κατέχει κεντρική θέση στην ψυχαναλυτική θεωρία. Ήδη από τα πρώτα της βήματα, η ψυχανάλυση αντιμετώπισε την αγάπη όχι απλώς ως συναίσθημα αλλά ως ψυχική διεργασία, που διαμορφώνεται από τις πρώιμες σχέσεις, από επιθυμίες τις οποίες δεν έχουμε συνειδητοποιήσει και από μοτίβα που τείνουμε να επαναλαμβάνουμε. Ο τρόπος με τον οποίο οι άνθρωποι επιλέγουν σύντροφο, τον εξιδανικεύουν, απογοητεύονται από αυτόν ή παραμένουν δεμένοι μαζί του έχει μελετηθεί ως έκφραση βαθύτερων μοτίβων που σχηματίστηκαν στην παιδική ηλικία.
Η σειρά Η Ψυχανάλυση της Αγάπης εξετάζει πώς κατανόησαν την αγάπη οι σημαντικότερες μορφές της ψυχαναλυτικής παράδοσης. Σε κάθε στοχαστή είναι αφιερωμένο ένα ξεχωριστό, αναλυτικό άρθρο. Η εισαγωγή αυτή συνοψίζει τις κεντρικές ιδέες κάθε προσέγγισης, σκιαγραφεί τα θέματα που έχουν κοινά και παραπέμπει στο πλήρες άρθρο, για όσους αναγνώστες θέλουν να εμβαθύνουν σε μια συγκεκριμένη οπτική.
Sigmund Freud: η αγάπη ως «επανεύρεση»
Για τον Sigmund Freud (Φρόιντ), η αγάπη πηγάζει από τη λίμπιντο, την ενέργεια της σεξουαλικής ορμής. Στις Three Essays on the Theory of Sexuality (Τρεις πραγματείες για τη θεωρία της σεξουαλικότητας, 1905) παρατήρησε ότι «η εύρεση ενός αντικειμένου είναι στην πραγματικότητα επανεύρεσή του». Στην ψυχανάλυση, «αντικείμενο» σημαίνει απλώς το πρόσωπο που αγαπάμε. Αυτό που ήθελε να δείξει ο Freud είναι ότι η αγάπη του ενήλικα επιδιώκει, χωρίς να το γνωρίζει, να ξαναβρεί τις πρώτες σχέσεις της παιδικής ηλικίας.
Στο On Narcissism (Εισαγωγή στον ναρκισσισμό, 1914) περιέγραψε δύο τρόπους επιλογής συντρόφου:
- τον ανακλιτικό τύπο, που στρέφεται σε πρόσωπα που μοιάζουν με εκείνους που μας τάισαν και μας προστάτευσαν
- τον ναρκισσιστικό τύπο, που στρέφεται σε κάποιον που αντανακλά αυτό που είμαστε, αυτό που υπήρξαμε ή αυτό που θα θέλαμε να είμαστε
Ο Freud περιέγραψε επίσης πώς, όταν ερωτευόμαστε, το αγαπημένο πρόσωπο παίρνει τη θέση του δικού μας ιδεώδους. Έγραψε για τη διάσταση ανάμεσα στην τρυφερότητα και την επιθυμία, που εμποδίζει ορισμένους ανθρώπους να αγαπούν και να επιθυμούν το ίδιο πρόσωπο. Μίλησε, τέλος, για τον έρωτα της μεταβίβασης, την αγάπη που γεννιέται μέσα στη θεραπευτική σχέση ως επανάληψη παλαιότερων δεσμών. Στη θεωρία του, το οιδιπόδειο σύμπλεγμα, το πρώτο «ερωτικό τρίγωνο» του παιδιού με τους γονείς του, παραμένει το πρότυπο για κάθε μεταγενέστερη αγάπη.
Διαβάστε περισσότερα: Freud και αγάπη: πώς οι πρώτες μας σχέσεις ορίζουν ποιον αγαπάμε
Melanie Klein: αγάπη, μίσος και επανόρθωση
Η Melanie Klein μετατόπισε την προσοχή από τις ορμές στον εσωτερικό κόσμο των σχέσεων που διαμορφώνεται κατά τη βρεφική ηλικία. Κατά την άποψή της, η αγάπη δεν μπορεί να χωριστεί από το μίσος.
Τους πρώτους μήνες της ζωής, το βρέφος προστατεύει τα τρυφερά του συναισθήματα μέσω της διχοτόμησης (splitting): η εμπειρία χωρίζεται σε μέρη εντελώς καλά και εντελώς κακά. Η Klein ονόμασε την κατάσταση αυτή σχιζοπαρανοειδή θέση. Καθώς το παιδί αναπτύσσεται, αρχίζει να αντιλαμβάνεται ότι το πρόσωπο που αγαπά και το πρόσωπο που μισεί είναι ένα και το αυτό. Από εδώ γεννιούνται η ενοχή, η έγνοια για τον άλλον και η επιθυμία να διορθώσει ό,τι έβλαψε. Αυτή είναι, κατά την Klein, η καταθλιπτική θέση.
Στο δοκίμιό της «Love, Guilt and Reparation» (Αγάπη, ενοχή και επανόρθωση, 1937), η Klein υποστήριξε ότι η ικανότητα για επανόρθωση, δηλαδή η επιθυμία να επανορθώσουμε τη ζημιά που προκαλέσαμε σε κάποιον που αγαπάμε, βρίσκεται στον πυρήνα της ώριμης αγάπης. Το μεταγενέστερο έργο της για τον φθόνο και την ευγνωμοσύνη (1957) βοήθησε να εξηγηθεί γιατί τα καταστροφικά συναισθήματα μπορούν να φθείρουν την αγάπη. Δείχνει επίσης γιατί οι εναλλαγές ανάμεσα στην εξιδανίκευση και την υποτίμηση του συντρόφου είναι τόσο συχνές στις σχέσεις των ενηλίκων.
Διαβάστε περισσότερα: Melanie Klein και αγάπη: αγάπη, μίσος και η ανάγκη για επανόρθωση
Ronald Fairbairn: η αγάπη ως αναζήτηση του άλλου
Ο Ronald Fairbairn ήταν από τους θεμελιωτές της βρετανικής σχολής των αντικειμενοτρόπων σχέσεων. Υποστήριξε ότι η λίμπιντο δεν αναζητά κυρίως την ηδονή αλλά «αναζητά το αντικείμενο». Με άλλα λόγια, το βασικό ανθρώπινο κίνητρο δεν είναι η ικανοποίηση αλλά η σχέση. Από αυτή τη σκοπιά, η αγάπη είναι πρωταρχική ανάγκη και όχι παραπροϊόν των σεξουαλικών ορμών.
Ο Fairbairn πρότεινε επίσης μια εξήγηση με μεγάλη επιρροή για το γιατί οι άνθρωποι μένουν πιστοί σε σχέσεις που τους πληγώνουν. Όταν τα πρόσωπα που φροντίζουν το παιδί είναι ταυτόχρονα συναρπαστικά και απογοητευτικά, το παιδί τα εσωτερικεύει ως δύο εσωτερικές μορφές: ένα διεγερτικό αντικείμενο και ένα απορριπτικό αντικείμενο. Τμήματα του εαυτού παραμένουν δεμένα με αυτές τις μορφές. Στην ενήλικη ζωή, αυτό μπορεί να εκδηλωθεί ως:
- έλξη προς συντρόφους που τη μια στιγμή είναι ζεστοί και την επόμενη απρόσιτοι
- έντονη προσκόλληση σε σχέσεις που προκαλούν πόνο
Διαβάστε περισσότερα: Fairbairn και αγάπη: γιατί μένουμε πιστοί σε σχέσεις που μας πληγώνουν
Donald Winnicott: κράτημα, ψευδαίσθηση και επιβίωση
Ο Donald Winnicott τόνισε τον ρόλο του πρώιμου περιβάλλοντος. Η «αρκετά καλή μητέρα» προσφέρει ένα περιβάλλον κρατήματος (holding environment), ένα αξιόπιστο πλαίσιο μέσα στο οποίο το βρέφος αναπτύσσει εμπιστοσύνη και αίσθηση συνέχειας. Περιέγραψε επίσης μια μεταβατική περιοχή, έναν ενδιάμεσο χώρο που δεν είναι ούτε καθαρά εσωτερική φαντασίωση ούτε καθαρά εξωτερική πραγματικότητα. Η ιδέα αυτή βοηθά να καταλάβουμε γιατί ο έρωτας συνδυάζει πάντα ένα πραγματικό πρόσωπο με τις δικές μας ελπίδες και ψευδαισθήσεις.
Αρκετές έννοιες του Winnicott είναι ιδιαίτερα σχετικές με την αγάπη των ενηλίκων: η ικανότητα να είμαστε μόνοι, ο αληθινός και ο ψευδής εαυτός και η «χρήση του αντικειμένου». Κατά τον Winnicott, ο άλλος γίνεται πλήρως πραγματικός και ξεχωριστός μόνο όταν επιβιώνει από την επιθετικότητά μας, χωρίς να καταστραφεί και χωρίς να ανταποδώσει. Ένας σύντροφος, για παράδειγμα, που παραμένει παρών σε έναν θυμωμένο καβγά, χωρίς να καταρρεύσει και χωρίς να αντεπιτεθεί, βιώνεται ως πιο πραγματικός. Η ικανότητα του συντρόφου να μένει παρών μέσα στη σύγκρουση παίζει επομένως σημαντικό ρόλο στην ανάπτυξη της ώριμης αγάπης.
Διαβάστε περισσότερα: Winnicott και αγάπη: πώς η πρώιμη φροντίδα διαμορφώνει την ικανότητά μας να αγαπάμε
John Bowlby: η αγάπη ως δεσμός
Ο John Bowlby είχε εκπαιδευτεί ως ψυχαναλυτής. Ανέπτυξε τη θεωρία του δεσμού μελετώντας τις πραγματικές εμπειρίες αποχωρισμού και απώλειας των παιδιών. Περιέγραψε τον δεσμό ως ένα έμφυτο σύστημα που κρατά το βρέφος κοντά σε ένα πρόσωπο που το προστατεύει. Το πρόσωπο αυτό λειτουργεί ως ασφαλής βάση από την οποία το παιδί εξερευνά τον κόσμο και ως ασφαλές καταφύγιο στο οποίο επιστρέφει όταν φοβάται. Οι πρώιμες εμπειρίες οργανώνονται σε εσωτερικά λειτουργικά μοντέλα: ασυνείδητες προσδοκίες για το αν οι άλλοι θα είναι εκεί για εμάς και για το αν αξίζουμε φροντίδα.
Το 1987, οι Hazan και Shaver πρότειναν ότι ο ερωτικός δεσμός των ενηλίκων μπορεί να γίνει κατανοητός ως διεργασία δεσμού. Η έρευνα για τον δεσμό στους ενήλικες έχει δείξει έκτοτε πώς τα ασφαλή, τα αγχώδη και τα αποφευκτικά μοτίβα διαμορφώνουν τις σχέσεις των ζευγαριών. Προσεγγίσεις που βασίζονται στη θεωρία του δεσμού, όπως η Θεραπεία Εστιασμένη στο Συναίσθημα (EFT), εφαρμόζουν αυτά τα ευρήματα στη δουλειά με ζευγάρια.
Διαβάστε περισσότερα: Bowlby και δεσμός: η αγάπη ως αναζήτηση ασφάλειας
Jacques Lacan: αγάπη, έλλειψη και επιθυμία
Ο Jacques Lacan πρότεινε μία από τις πιο πρωτότυπες και απαιτητικές αναγνώσεις της αγάπης. Τοποθέτησε την αγάπη εν μέρει σε αυτό που ονόμασε Φαντασιακό, το πεδίο των εικόνων που ξεκινά με το στάδιο του καθρέφτη. Στην αγάπη, υποστήριξε, συχνά αγαπάμε μια εικόνα, ακόμη και τη δική μας εικόνα όπως μας την αντανακλά ο άλλος. Ο Lacan διέκρινε την αγάπη από την επιθυμία. Η επιθυμία, κατά τον ίδιο, συντηρείται από μια θεμελιώδη έλλειψη που δεν μπορεί ποτέ να καλυφθεί.
Στο σεμινάριό του για τη μεταβίβαση (1960–61), αντλώντας από το Συμπόσιο του Πλάτωνα, ο Lacan περιέγραψε την αγάπη ως «το να δίνεις αυτό που δεν έχεις». Στο Encore (1972–73) υποστήριξε ότι «δεν υπάρχει σεξουαλική σχέση», εννοώντας ότι δύο άνθρωποι δεν σχηματίζουν ποτέ ένα πλήρες όλον. Η αγάπη, κατά τον Lacan, είναι αυτό που αναπληρώνει αυτή την αδυναμία.
Διαβάστε περισσότερα: Lacan και αγάπη: επιθυμία, έλλειψη και γιατί κανένας σύντροφος δεν μας ολοκληρώνει
Erich Fromm: η αγάπη ως τέχνη
Ο Erich Fromm ήταν ψυχαναλυτής με ανθρωπιστικό και κοινωνικό προσανατολισμό. Στο The Art of Loving (Η τέχνη της αγάπης, 1956) υποστήριξε ότι η αγάπη δεν είναι μια αίσθηση στην οποία «πέφτουμε», αλλά μια ικανότητα που απαιτεί γνώση, προσπάθεια και εξάσκηση. Για τον Fromm, η αγάπη απαντά στο θεμελιώδες ανθρώπινο πρόβλημα της χωριστότητας. Ώριμη αγάπη σημαίνει να ενώνεσαι με έναν άλλον άνθρωπο διατηρώντας την ακεραιότητά σου.
Περιέγραψε τέσσερα βασικά στοιχεία της αγάπης:
- τη φροντίδα
- την ευθύνη
- τον σεβασμό
- τη γνώση
Ο Fromm επέκρινε επίσης τις σύγχρονες κοινωνίες επειδή μετατρέπουν την αγάπη σε συναλλαγή που ακολουθεί τη λογική της αγοράς.
Διαβάστε περισσότερα: Erich Fromm και αγάπη: γιατί η αγάπη είναι τέχνη που μαθαίνεται
Otto Kernberg: η ώριμη αγάπη και οι δυσκολίες της
Ο Otto Kernberg συνδύασε την ψυχολογία του εγώ με τη θεωρία των αντικειμενοτρόπων σχέσεων, για να εξηγήσει πώς η οργάνωση της προσωπικότητας, δηλαδή ο συνολικός τρόπος με τον οποίο είναι δομημένη, επηρεάζει την ικανότητα για αγάπη. Στο Love Relations: Normality and Pathology (Ερωτικές σχέσεις: φυσιολογικό και παθολογικό, 1995) περιέγραψε την ώριμη ερωτική αγάπη ως ένωση της τρυφερότητας με την ερωτική επιθυμία, μαζί με τη δέσμευση και τις κοινές αξίες και ιδανικά.
Εξέτασε επίσης τη θέση της επιθετικότητας στις ερωτικές σχέσεις και εξήγησε γιατί οι άνθρωποι με σοβαρή ναρκισσιστική ή μεταιχμιακή οργάνωση προσωπικότητας συχνά δυσκολεύονται να διατηρήσουν την αγάπη. Η κλινική του προσέγγιση, η Ψυχοθεραπεία Εστιασμένη στη Μεταβίβαση (TFP), δουλεύει άμεσα με αυτά τα μοτίβα.
Διαβάστε περισσότερα: Otto Kernberg και αγάπη: τι χρειάζεται η ώριμη αγάπη και γιατί αποτυγχάνει
Jessica Benjamin: αμοιβαία αναγνώριση
Η Jessica Benjamin είναι κορυφαία μορφή της σχεσιακής ψυχανάλυσης. Εισήγαγε την ιδέα της αμοιβαίας αναγνώρισης στην ψυχαναλυτική κατανόηση της αγάπης. Στο The Bonds of Love (Οι δεσμοί της αγάπης, 1988), αντλώντας από τον Hegel και τον Winnicott, υποστήριξε ότι έχουμε ανάγκη να μας αναγνωρίζει κάποιος τον οποίο, με τη σειρά μας, αναγνωρίζουμε ως ανεξάρτητο πρόσωπο με δική του σκέψη.
Όταν αυτή η ισορροπία διαταράσσεται, οι σχέσεις τείνουν να παγιδεύονται σε μοτίβα κυριαρχίας και υποταγής. Το μεταγενέστερο έργο της για «το τρίτο» προσφέρει έναν τρόπο να σκεφτούμε πώς τα ζευγάρια μπορούν να ξεπεράσουν τέτοιες δυναμικές όπου ο ένας «δρα» και ο άλλος «υφίσταται» (doer and done to).
Διαβάστε περισσότερα: Jessica Benjamin και αγάπη: αναγνώριση και εξουσία στις σχέσεις
Τι κοινό έχουν αυτές οι θεωρίες
Παρά τις διαφορές τους, οι θεωρίες αυτές μοιράζονται ορισμένες κεντρικές ιδέες:
- Το παρελθόν μέσα στο παρόν. Η αγάπη των ενηλίκων διαμορφώνεται από τις πρώιμες σχέσεις, είτε αυτό περιγράφεται ως επανεύρεση ενός αντικειμένου, είτε ως εσωτερικές σχέσεις, είτε ως εσωτερικά λειτουργικά μοντέλα.
- Εξιδανίκευση και απογοήτευση. Οι περισσότερες προσεγγίσεις περιγράφουν την εξιδανίκευση που συνοδεύει τον έρωτα, καθώς και την πρόκληση να αποδεχτούμε τον άλλον ως πραγματικό, ατελή άνθρωπο.
- Ανάμεικτα συναισθήματα. Η αγάπη και η επιθετικότητα συνυπάρχουν. Η ώριμη αγάπη προϋποθέτει την ικανότητα να κρατάμε και τα δύο χωρίς να καταστρέφουμε τη σχέση.
- Χωριστότητα. Από τη «χρήση του αντικειμένου» του Winnicott ως την έλλειψη του Lacan και την αμοιβαία αναγνώριση της Benjamin, πολλοί θεωρητικοί τονίζουν ότι η αγάπη απαιτεί να βλέπουμε τον άλλον ως ξεχωριστό πρόσωπο και όχι ως προέκταση του εαυτού μας.
Γιατί αυτές οι ιδέες έχουν σημασία στη θεραπεία
Οι οπτικές αυτές δεν έχουν μόνο θεωρητικό ενδιαφέρον. Στην ψυχοθεραπεία βοηθούν να κατανοηθούν οικεία μοτίβα, όπως:
- η επανειλημμένη επιλογή συντρόφων που είναι συναισθηματικά μη διαθέσιμοι
- οι κύκλοι εξιδανίκευσης και, στη συνέχεια, υποτίμησης του συντρόφου
- η δυσκολία να νιώθει κανείς εγγύτητα και επιθυμία για το ίδιο πρόσωπο
- ο έντονος φόβος της εγκατάλειψης ή του να «καταποθεί» κανείς από μια σχέση
- η προσδοκία ότι ο σύντροφος θα μας κάνει να νιώσουμε ολοκληρωμένοι
Η ψυχοδυναμική ψυχοθεραπεία προσφέρει έναν χώρο για να διερευνήσει κανείς από πού προέρχονται τέτοια μοτίβα και πώς επαναλαμβάνονται, ακόμη και μέσα στην ίδια τη θεραπευτική σχέση.
Όταν επαναλαμβανόμενα μοτίβα στις σχέσεις προκαλούν δυσφορία, η ψυχοθεραπεία μπορεί να βοηθήσει να τα κατανοήσετε και σταδιακά να τα αλλάξετε. Μπορείτε να κλείσετε online συνεδρίες, στα αγγλικά ή στα τουρκικά, εδώ.
Βιβλιογραφία
- Benjamin, J. (1988). The Bonds of Love: Psychoanalysis, Feminism, and the Problem of Domination. Pantheon Books.
- Bowlby, J. (1969). Attachment and Loss, Vol. 1: Attachment. Hogarth Press.
- Fairbairn, W. R. D. (1952). Psychoanalytic Studies of the Personality. Tavistock.
- Freud, S. (1905). Three Essays on the Theory of Sexuality. Standard Edition, 7.
- Freud, S. (1914). On Narcissism: An Introduction. Standard Edition, 14.
- Fromm, E. (1956). The Art of Loving. Harper & Brothers.
- Hazan, C., & Shaver, P. (1987). Romantic love conceptualized as an attachment process. Journal of Personality and Social Psychology, 52(3), 511–524. doi:10.1037/0022-3514.52.3.511
- Kernberg, O. F. (1995). Love Relations: Normality and Pathology. Yale University Press.
- Klein, M., & Riviere, J. (1937). Love, Hate and Reparation. Hogarth Press.
- Lacan, J. (1998). On Feminine Sexuality, the Limits of Love and Knowledge: Encore, The Seminar of Jacques Lacan, Book XX (1972–73). Norton.
- Lacan, J. (2015). Transference: The Seminar of Jacques Lacan, Book VIII (1960–61). Polity.
- Winnicott, D. W. (1969). The use of an object. International Journal of Psycho-Analysis, 50, 711–716.